جبر و اختیار

معنای قضا و قدر و تعیین آن در شب قدر چیست؟

در مورد تقدیر یا سرنوشت انسان ها، دو تفسیر متفاوت وجود دارد:

تفسیر نخست می گوید: سرنوشت هر كس از روز نخست، بدون اطلاع و حضور او، از طرف خداوند تعیین شده، بنابراین هر كس با سرنوشت معیّنی از مادر متولد می شود كه قابل دگرگونی نیست هر انسانی نصیب و قسمتی دارد كه ناچار باید به آن برسد. چه بخواهد و چه نخواهد و كوشش های او برای تغییر سرنوشت بیهوده است. بنابراین تفسیر، بدیهی است كه انسان موجودی مجبور و بی اختیار است.
بررسی منابع اسلامی نشان می دهد این تفسیر مورد تأیید اسلام نیست. قبول و پذیرش آن، تمام مفاهیم مسلّم اسلامی از قبیل: تكلیف، جهاد، سعی و كوشش و استقامت و غیره را به هم می ریزد.
استاد مطهری می گوید: «اگر مقصود از سرنوشت و قضا و قدر الهی، انكار اسباب و مسببات و از آن جمله قوه و نیرو و اراده و اختیار بشر است، چنین قضا و قدر و سرنوشتی وجود ندارد و نمی تواند وجود داشته باشد».[۱]
قضا و قدر و سرنوشت به معنای صحیح آن است كه بدانیم قضا در اصل به معنای حكم، و قدر به معنای اندازه گیری است كه به قضا و قدر تكوینی و تشریعی تقسیم می شود ؛ منظور از قضا و قدر تكوینی این است كه هر چیزی و هر حادثه و پدیده و هر موجودی در عالم، علتی دارد و اندازه ای، نه چیزی بدون علت به وجود می آید و نه بدون اندازه گیری معیّن؛ مثلاً سنگی پرتاب می كنیم و شیشه ای می شكند، شكستن شیشه یك حادثه است كه حتماً علتی دارد.
این كه می گوییم دارای علت است، قضای تكوینی است. نیز مسلّما میزان شكستگی و اندازه و حدود آن، به كوچكی و بزرگی سنگ و قوت و فشار دست و نزدیكی و دوری فاصله و وزش و عدم وزش باد و مانند این ها بستگی دارد. این ارتباط حادثه فوق با چگونگی علت آن، همان قدر تكوینی می باشد ؛ پس یك معنای قضا و قدر، به رسمیت شناختن قانون علت و نظام خاص علت و معلول است.
اما قضا و قدر تشریعی به معنای فرمان الهی در تعیین وظایف فردی و اجتماعی انسان ها و مقدار و حدود این وظایف است؛ مثلاً می گوییم نماز واجب است (این قضای تشریعی است) سپس می گوییم. مقدار نماز در هر شبانه روز هفده ركعت است. (این یك قدر الهی است).[۲]
طبق قضا و قدر تكوینی، سلسله نظام علت و معلول به خداوند منتهی می شود، ولی این موضوع هیچ گونه مخالفتی با آزادی اراده و اختیار انسان ندارد. اعمال انسان، هم مستند به خود او است و هم مستند به خدا، اما استناد آن به خود او به دلیل این است كه با آزادی اراده، آن را انجام می دهد. اما استناد آن به خدا به دلیل این است كه هستی انسان و تمام نیروهای او و حتی آزادی اراده او از ناحیة خالق جهان آفرینش است و علل و اسبابی كه شرط تحقق یك عمل می باشد از اوست.
در قرآن آیات زیادی وجوددارد كه به صراحت اختیار انسان و نقش اراده او را بیان داشته است؛ مانند آیه: «وَأَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى‏؛[۳] برای انسان چیزی جز حاصل سعی او نیست».
و مانند آیه: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى‏ یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ؛[۴] خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی دهد. مگر خودشان آن را تغییر دهند».
در احادیث اسلامی نیز بر این نكته تأكید شده است. در روایتی نقل شده كه امیرالمؤمنین(ع) از كنار دیوار شكسته و كجی برخاست. پرسیدند: از قضای الهی فرار می كنی؟ فرمود: از قضای الهی به قدر او پناه می برم.[۵].
این فرمایش حضرت یعنی آن كه هرچند تا قانون علیت كه منتهی به فرمان خداست، نباشد، دیوار شكسته سقوط نخواهد كرد، اما همان خداوند به من عقلی داده كه آن خود یك حلقه از سلسله قانون علیت است و یك عامل بازدارنده در برابر این گونه حوادث. البته دیوار عقل و شعور ندارد و بدون اعلام قبلی سقوط می كند. اما من می توانم به قدر الهی پناه ببرم؛ یعنی با عقل خود چنان محل نشستن را اندازه گیری كنم كه اگر دیوار سقوط كند روی من نیفتد.[۶]
با یك مثال معنای قضا و قدر الهی روشن می شود:  اگر كسی بالای بام ایوان بلند رود كه خود را با سر روی زمین سنگ فرش مسجد بیفكند و بگوید: اگر مقدر است بمیرم می میرم ،گرچه خود را از بام نیفكنم .اگر مقدر است بمانم می مانم، این گفته درست نیست، زیرا خداوند در این مورد چند مقدر حتمی و جبری دارد و یك مقدر اختیاری.
مقدرات جبری عبارت است از:
۱- قضا و قدر الهی؛ سنگ را كه كف زمین از آن فرش شده، سخت و محكم آفریده است.
۲- قضا و قدر الهی؛ جمجمه انسان را از استخوان نازك خلق كرده است.
۳- قضا و قدر الهی؛ به زمین قوه جاذبه داده است.
۴- قضا و قدر الهی؛ چنین مقرر كرده كه اگر كسی خود را از بلندی به زمین سختی پرت كند، جمجمه اش شكسته و مغزش صدمه شدید می بیند .
۵- قضا و قدر الهی این است كه اگر كسی مغزش صدمه شدید دید فوراً بمیرد.
۶- قضا و قدر الهی این است كه بشر دارای اختیار و اراده باشد و بتواند خود را از بام پرت كند و بمیرد و یا آن كه از راه بام، پله پله به زیر آید و بماند. پس به آن كسی كه روی بام به قصد افكندن خود ایستاده است ،باید گفت: تقدیر خداوند درباره مرگ و حیات شما تابع اراده و اختیار شما است. اگر افكندن از بام را اختیار كنی ، مقدر است بمیری و اگر پله های بام را انتخاب كنی، مقدر است بمانی و در هر دو صورت، قضیه روی قضا و قدر الهی است".[۷]
البته ما معتقدیم که همه حوادث عالم به قلم تقدیر الهی در لوحی به نام لوح محفوظ به ثبت رسیده است و کسی جز خداوند از آن آگاهی ندارد. هر چه در این لوح نگاشته شود، تغییر نمی‏کند، به طور مثال هر یک از انسان‏ها دارای اجل حتمی هستند که به هیچ عنوان قابل تأخیر و تقدیم نمی‏باشد .
البته در مقابل لوح دیگری به نام لوح محو و اثبات که تقدیر الهی در آن نگاشته می‏شود وجود دارد كه قابل تغییر و تبدّل است، به طور مثال اجلّ معلّقی وجود دارد، لکن این اجل به سبب صدقه یا کار خیر قابل تأخیر افتادن است، همان طور که در روایات وارد شده و یا این که به خاطر کارهای سوء مثل عاق والدین و قطع رحم به جلو می‏افتد.[۸]
ثبت حوادث و وقایع زندگی انسان در لوح محفوظ به معنی رقم خوردن همه چیز از قبل نیست ، چنان كه تغییر آن به معنی نادرست و غلط بودن آن نیست ، بلكه خداوند از آن جا كه نسبت به همه امور علم قبلی دارد ، می داند كه بر اساس ضوابط و ساختار علّی و معلولی عالم و بر اساس اختیارات فردی چه نتیجه ای برای هر فرد رقم می خورد و هركس چه سرنوشتی را برای خود ترسیم می نماید ، در نتیجه اگر قرار بر حصول تغییری در این امر باشد. باز به دست خود فرد خواهد بود .
در لوح محفوظ ثبت است كه فلان فرد پنجاه سال عمر می كند و در این سن بر اثر سكته جان می سپارد ، این امر به این معنی نیست كه این فرد به دور از هر نوع اراده و اختیار یقینا در
پنجاه سالگی به ناگاه سكته كرده خواهد مرد ، بلكه این فرد در طول زندگی و در مسیر حیات خود نحوه ای از رفتار و عملكرد را در پیش می گیرد . در تغذیه و تحرك بدنی و مشغله كاری و .... به نحوی رفتار می كند كه بر اثر علت های طبیعی رگ های قلبش گرفته و در این سن به سكته مبتلا شده و در نتیجه آن خواهد مرد .
این گونه علم خداوند همانند علم پزشك از روند بهبود فرد بیمار یا پیشرفت بیماری اوست كه تاثیری در تحقق این علل ندارد ، یا همانند علم معلم به اینكه در این امتحان كدام دانش آموز نمره كامل خواهد گرفت و كدام رفوزه خواهد شد ؛ یقینا این علم از قبل در ذهن معلم نقش بسته است ، اما ممتاز یا رفوزه شدن دانش آموزان معلول علت های خاص خود است و خودشان در این امر نقش كلیدی و موثر دارند .
بر اساس آنچه گفته شد روشن می شود كه تغییر دادن سرنوشت در شب قدر یا در هر زمان دیگر به معنی تغییر دادن آن چیزی است كه قابل تغییر است، یعنی چیزی كه در لوح محو و اثبات ثبت شده و با عوامل گوناگون می توان آن را دگرگون نمود .
در واقع شب قدر بهترین فرصت برای تغییر دادن سرنوشت های نامناسبی كه به واسطه اعمال اختیاری خود برای خود رقم زده ایم، به سمت سرنوشت های مناسب و خیر است چون دعا یكی از مهم ترین عوامل تغییر این تقدیرها است و در این شب دعا در اوج قدرت و تاثیرگذاری است .

برای مطالعه در باب جبر و اختیار می توانید به منابع ذیل مراجعه فرمائید :
- جبر و اختیار، استاد جعفر سبحانی
- جبر و اختیار، محمد تقی جعفری
- انسان و سرنوشت ، شهید مطهری
- جبرهای اجتماعی و اختیار یا آزادی انسان، ژرژ گورویچ، ترجمه: حسن حبیبی
- عدل الهی، استاد مطهری
- آموزش عقاید ، آیت الله مصباح
- آموزش كلام اسلامی ، محمد سعیدی مهر

  [۱]. مجموعة آثار ، ج۱، ص ۳۸۴.
[۲]. ناصر مكارم شیرازی، انگیزة پیدایش مذاهب، ص ۱۷ - ۲۰ ( با تلخیص).
[۳]. نجم (۵۳) آیه ۳۹.
[۴]. رعد (۱۳) آیه ۱۱.
[۵]. توحید صدوق (چاپ تهران) ص ۳۳۷.
[۶]. ناصر مكارم شیرازی، همان، ص ۲۹.
[۷]. محمد تقی فلسفی، كودك، ج ۱، ص ۱۳۲ و ۱۳۳.
[۸]. دانشنامه قرآن، ماده لوح.

(برگرفته از مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی)