ابن عبری
license
98
3436
100
معنی کلمه ابن عبری
معنی واژه ابن عبری
ibn ibri
|
ابن عبری
معنی:
ابن عبری
مؤلّف کتاب گریگوریوس - غریغوریوس - ابوالفرج بن اهرون ملطی است که بیشتر او را به نام ابن عبری می شناسند. ابن عبری که به سبب تسلّط بر ادب سریانی، جایگاه ویژه ای در تاریخ ادبیّات سریانی دارد ؛ از مسیحیان یعقوبی منطقه شامات بود که در کشاکش حمله مغول که البتّه هنوز در سال 623 ه.ق / 1266 م. دامنه آن به شام نرسیده بود، در شهر ملطیه متولّد می شود. او پس از آموختن زبان های یونانی و سریانی و عربی، به فراگیری علوم آیین مسیحی و فلسفه و پزشکی روی می آورد.
پس از یورش مغول و به سال 641 ه.ق / 1243 م. همراه پدر و خانواده اش به انطاکیه می گریزد. او پس از آنکه چندی به غربت و دامن فراچینی از جهان روزگار گذراند، دیگر باره با دوستی به نام «صلیبا وجیه» به طرابلس لبنان رفته و به تکمیل ادبیّات و طب می پردازد. یکی از استادان او در پزشکی ورزی اش همان یعقوب مسیحی است که در بخش پایانی مختصرالدّول نیز از او یاد کرده است. در سن بیست سالگی، پس از فراخوانی اش به انطاکیه ؛ از سوی بطریق ایگناتیوس به اسقفی جوباس و سپس لاقبین منصوب می شود که هفت سال امور مذهبی آنجا را به دست می گیرد. او پس از مدّتی به الملک ناصر می پیوندد. پس از آنکه هلاکو بر بغداد تسلّط می یابد و قصد شهر حلب را می کند، عازم حلب می شود و به رغم مذاکره ابن عبری با هلاکو، سپاه ایلخان وارد شهر شده و از رومیان و یعقوبیان کشتار بسیار می کنند. او سرانجام پس از عمری 62 ساله، به سال 685 ه.ق / 1286 م. در شهر مراغه جان می سپارد.
ابن عبری با همه اشتغالات فراوانش در امور اجرایی مذهبی، از مطالعه و تألیف غافل نبود و بیش از سی کتاب به زبان های عربی و سریانی تألیف کرد. سیاهه آثار او چکیده وار و با رده بندی ششگانه: دینی، فلسفی، ریاضی و هیأت، تاریخ، پزشکی و ادبیّات چنین است:
الف. دینی:
1. ایثیقون (Ethics) در تهذیب اخلاق
2. منارة الاقداس، در اصول اعتقادی کلیسای یعقوبی که نخست به زبان سریانی نوشته شده و دو بار هم به عربی ترجمه شده است.
3. هدایات، در قوانین دیرها و صوامع و رسوم مدنی کلیسای سریانی غربی.
ب. فلسفی:
1. ترجمه اشارات و تنبیهات بوعلی به سریانی.
2. ترجمه زبدة الاسرار اثیرالدّین ابهری به سریانی.
3. زبدة الحکمه / حکمة الحکم، اثر بزرگ فلسفی، که بیان سریانی حکمت ارسطوست.
4. النفس البشریه، مقاله ای به زبان عربی.
ج. آثار ریاضی:
1. الصعودالعقلی، پیرامون نجوم.
2. ارتقاء الروح.
د. تاریخ:
1. محتونوت زونی، که به عربی اخبارالزمان یا تاریخ الازمنه می توان نامید، در بردارنده تاریخ عمومی جهان آفرینش از آغاز تا روزگار مؤلّف است که در سه بخش رده بندی شده است:
بخش اوّل، سرگذشت دولت ها از عهد باستان تا سال 683 ه.ق / 1284 م.
بخش دوم و سوم، تاریخ کلیساست.
2. تاریخ مختصرالدّول که ترجمه و نگارش عربی بخش اوّل همان تاریخ اخبارالزمان است که از سوی خود او ترجمه اش آغاز می شود.
ه. پزشکی:
1. ترجمه قانون ابن سینا به سریانی که ناتمام ماند.
2. تلخیص جامع لمفردات احمد بن محمّد غافقی به زبان عربی که مایرهوف و صبحی بک آن را در قاهره با ترجمه انگلیسی چاپ کرده اند.
و. زبان شناسی و ادب و شعر:
1. دفع الهمّ به زبان عربی، در 12 باب، در مسائل مربوط به اخلاق دینی و مدنی.
2. قصیده ای در حکمت الهی، به زبان سریانی که دو بار در پاریس و رم و همراه ترجمه عربی چاپ شده است.
3. نوشتارهایی پیرامون زبان سریانی.
لوییس شیخو، ابن عبری را شاعر فلاسفه سریانی و فیلسوف شعرای آن قوم نامیده است و برخی او را امیر نویسندگان یعقوبی نامیده اند. پژوهشگران را برای آگاهی های بیشتر به مدخل ابن عبری در جلد چهارم دایرة المعارف بزرگ اسلامی، صص 203-207 و مقدّمه فارسی مترجم مختصرالدّول اشارت می دهیم.
تاریخ مختصرالدّول
او نخست کتابش را که به سه بخش رده بندی کرده بود، به زبان سریانی نوشته و چنان که گفتیم، آن را «محتونوت زونی» می نامد. این اثر یک تاریخ عمومی دنیایی و دینی از آغاز آفرینش تا روزگار مؤلّف است. بخش اوّل سرگذشت دولت ها از عهد باستان تا روزگار مؤلّف است که مشتمل بر ده دولت بزرگ بوده و بخش های دوم و سوم، چنان که گفته شد، حاوی تاریخ کلیساست. بخش دوم را یکی از نویسندگان یعقوبی با افزودن متمّمی که از 683 ه.ق / 1284 م. تا 902 ه.ق / 1495 م. ادامه دارد، نگاشته است. و بخش سوم را برصوما، برادر ابن عبری، با افزودن سرگذشت برادر بزرگترش یعنی مؤلّف کتاب به پایان می برد. مؤلّف تاریخ مختصرالدّول، سپس به درخواست بزرگان او کتاب را به عربی باز می گرداند. نثر ابن عبری بسیار گیرا و دلنشین است و از این رو در میان تواریخ عربی با کتاب تاریخ فخری ابن طقطقی (660-709 ه.ق / 1262-1310 م.) همسنگ است که خواننده از خواندنش ملال نمی گیرد. ابن عبری در کتاب خود به منابعی که از آن بر گرفته، اشاره ای نکرده امّا در بخش های تاریخی برداشت پذیری های بسیاری، دست کم از کتاب الکامل فی التاریخ ابن اثیر دارد. در بخش تاریخ پزشکی نیز چنان که در سخن آغازین گفته شد، به جز چند تن پزشک فرجامین که از آن یاد خواهیم کرد، دیگر بخش های پزشکی نگاشت رونویسی چکیده یا مفصّل تاریخ الحکماء ابن قفطی و عیون الانباء ابن ابی اصیبعه است. گاهی در خوانش متن به نشانه هایی از شتاب زدگی و خستگی جسمانی نویسنده برخورد می کنیم که دچار لغزش هایی نیز شده است که در جای خود به آن اشاره کرده ایم.
چون دقیق ترین تاریخ پزشکی نگاشت تمدّن اسلامی کتاب ابن ابی اصیبعه است که سندیّت و دقّت علمی آن از تاریخ الحکماء ابن قفطی نیز بیشتر است؛ به کوتاهی زندگی اش یاد می شود.
موفق الدّین ابوالعبّاس احمد بن قاسم سعدی خزرجی، نامور به ابن ابی اصیبعه (595-668 ه.ق / 1199-1269 م.)، از مشهورترین خاندان پزشکی پیشه ای است که جدّ او، خلیفة بن یونس، از نزدیکان صلاح الدّین ایوبی به شمار می رفته است. او پزشکی را نزد پدر و عمویش و سپس رضی الدّین رحبی، ابن بیطار و عبدالرّحیم بن علی الدخوار فرا می گیرد. با ابن بیطار در مناطق پیرامون دمشق به جستجوی گیاهان طبّی می پرداخته
است. به سال 631 ه.ق / 1234 م. از زادگاهش دمشق به قاهره رفت و در بیمارستان ناصری به طبابت و تدریس پرداخت و سی و چهار سال بعد در همان جا درگذشت. ابن قف صاحب کتاب «العمدة فی صناعة الجراحه» مشهورترین شاگردش یاد شده است.شاهکار او «عیون الانباء فی طبقات الاطباء» نام دارد که گسترده ترین تاریخ پزشکی اسلامی و بخشی از پیشااسلام را پیش روی ما می نهد. نگارش نخستین آن به سال 643 ه.ق / 1245 م. به ابن تلمیذ تقدیم می شود و پس از آن او پیوسته مطالبی به آن می افزوده و نسخه مفصّل تری فراهم می آورده است. بسیاری از آنچه ابن جلجل در رساله کوچک خود آورده، در این کتاب به شکل خلاصه نقل شده است.
او کتابش را بر اساس رده بندی ملل و اقوام گوناگون چون یونان، مصر، مغرب، عجم و جز آن ترتیب داده است. بخشی از آثاری که او از آنها نقل کرده، از میان رفته اند و از سوی دیگر بخش هایی نیز که شفاها شنیده، یاد کرده است. گرچه لغزش هایی نیز در نگارش یا در هم آمیخته شدن نام کسان به آثارشان پیش آمده، امّا با این همه از دیرباز به اهمّیّت آن پی برده بودند. ترجمه ای مختصر به زبان فرانسه و آلمانی از آن انجام شده است. آگوست مولر پس از بررسی پانزده نسخه خطّی، طی دو نوبت به ویرایش آن پرداخته است. نزار رضا نیز تصحیح دیگری از آن انجام داده که منبع این پژوهش نیز همان است.(1)
پیش از آغاز متن پژوهش، یادآور می شود منابع اصلی یاد شده در این مقاله دارای چاپ های فراوانی در اقطار جهان اسلامی و جهان غرب بوده است. کوشش شده تا به چاپ های دسترس پذیر ارجاع داده شود. فی المثل عیون الانباء به چاپ نزار رضا ارجاع شده است. و از استناد به تاریخ حکماء ابن قفطی، چاپ نه چندان دقیق قاهره که در یکصد سال پیش انجام شده، صرف نظر گردیده و به ترجمه کهن فارسی تاریخ حکماء ابن قفطی که در سده یازدهم هجری انجام شده و در بیشتر کتابخانه ها یافت می شود، بر آن ترجیح داده شد. برای آنکه حجم مقاله که هم اکنون خود نیز پُر برگ شمار شده است، فراتر نرود از آنچه که ابن عبری هنگام نقل قول زندگی یک پزشک به افکندن آن
______________________________
1. برگرفته ای با تلخیص و تصرّف از مدخل ابن ابی اصیبعه، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 2، صص 627-628.
از متن اصلی پرداخته، کمتر اشاره شده و تنها به مأخذ مربوطه ارجاع داده شده که پژوهشگران خود به آن مراجعه کنند. البتّه برخی چون پورسینا را از این قاعده مستثنی کرده ایم. چنان چه ابن عبری یا مترجم فارسی مختصرالدّول به نکته ای اشاره نکرده، یا دچار لغزش شده بودند، به آن اشارت رفته است. امید که دوست داران را به کار آید.
هرمس(1): صابئان پندارند که شیث پسر آدم همان آغاثاذیمون مصری معلّم هرمس است.(2) اسکلپیادس(3) شاه، یکی از کسانی بود که از هرمس حکمت می آموخت و هرمس او را بر ربع معموره زمین امارت داد و آن ربع همان قسمتی است که یونانیان بعد از طوفان متصرف شدند.(4)
چون خداوند هرمس را به نزد خود برد اسکلپیادس سخت محزون شد و بر او افسوس خورد، زیرا زمین از برکت و علم او محروم شده بود. این بود که فرمان داد به مانند او تندیسی بریزند و آن را در بتخانه خویش نصب کرد. این تندیس در نهایت ابهت و وقار و عظمت بود. آنگاه تصویری دیگر از او ترتیب داد که فرارفتنش را به آسمان نشان می داد. اسکلپیادس گاه در برابر این تمثال می نشست تا چیزی از حکمت های او به یاد آورد و اندرزهای او را در باب عبادت به کار بندد. پس از طوفان، یونانیان پنداشتند که آن تندیس از آن اسکلپیادس است، پس نیک به تعظیم او پرداختند.(5)
بقراط هیپوکراتس در سوگند نامه اش به شاگردان می گفت:«شما را به خدایی که آفریننده مرگ و زندگی است و به پدرم و پدرتان اسکلپیادس سوگند می دهم»،(6) نیز او را تصویر می کرد در حالی که شاخه ای از خطمی به دست داشت و این رمزی بود از فضیلت اعتدال در امور و نرمی و فرمانبرداری در روابط با یکدیگر.(7)
جالینوس گفت: «لازم نیست بهبود یافتنی را که بیماران از دخول در معبد اسکلپیادس به دست می آورند، مردود بشمریم». من می گویم هر خبری که از پیش از طوفان به ما رسیده و سخن پیامبران نباشد، چیزی جز حدس و تخمین نیست و بر آن اعتماد نتوان کرد.
______________________________
1. ابن عبری (1890 م.): ص 8؛ همان (1377 ه.ش)، ص 7.
2. ابن ابی اصیبعه: ص 31.
3. اسقلبیاذس، در ابن عبری (1890م.): ص 8 با این ضبط آمده است.
4. ابن قفطی، ص 19.
5. همان، همان جا.
6. همان، ص 20.
7. ابن جلجل: ص 13؛ ابن قفطی: ص 23.
حارث بن کلده(1): حارث بن کلده طبیب عرب در این زمان [= سده ششم میلادی [می زیست. اصل او از قبیله ثقیف بود و از مردم طائف. به ایران سفر کرد و در مدرسه جندی شاپور و دیگر مدارس درس خواند.(2) این سفر او در ایّام جاهلیت و پیش از اسلام بود. حارث در ایران نیز به طبابت پرداخت و مالی حاصل کرد. پس از چندی آتش شوق وطن در دلش زبانه کشید و به طائف بازگشت و در دیار خود مشهور شد و اسلام آورد. پیامبر علیه السّلام فرمود آنان که بیمار هستند، نزد او روند.(3)
حارث بن کلده می گفت: هر کس قصد آن دارد که عمر دراز کند، باید که صبح زود بامدادینه خورد، و چنان کند که وامدار نشود، و مباشرت زنان را اندک سازد.(4)
گویند حارث بن کلده در آغاز اسلام دیده از جهان فرو بست و اسلامش صحیح نبود.(5)
اهرن القس(6): در این زمان، اهرون اسقف اسکندریه، معروف شد(7) و کنّاش او در طب به زبان سریانی نزد ما موجود است. و آن حاوی سی مقاله است و دو مقاله دیگر بر آن افزوده شده است.(8)
ماسرجویه(9): ابن جلجل اندلسی گوید: ماسَرْجَوَیْه، طبیب بصریِ سریانی زبانِ یهودی مذهب، در این زمان بود.(10) او در ایّام مروان، تفسیر کنّاش اهرون القس را به عربی بر عهده گرفت.(11) ایوب
______________________________
1. ابن عبری (1890 م.): ص 92؛ همان (1377 ه.ش): صص 123124. در متن عربی نام این پزشک با ضبط الحرث بن کلده آمده است.
2. ابن قفطی: ص 222؛ ابن ابی اصیبعه: ص 161.
3. بخش اخیر، در ابن قفطی و ابن ابی اصیبعه نیامده است.
4. این روایت را به شکل دیگر ابن ابی اصیبعه (ص 165) آورده است: کسی که بقاء خواهد، گرچه بقایی نیست: باید غذایش را نیکو سازد و بر گرسنگی خورده و بر تشنگی نوشد... و هم آمیزی با پیر زنان عمر زندگان را تباه می کند.
5. ابن قفطی: ص 224، ابن ابی اصیبعه متذکّر اسلام آوردن و یا نیاوردن او نشده اند.
6. ابن عبری (1890 م.): ص 92؛ همان (1377 ه.ش): ص 124.
7. ضبط متن عربی مختصرالدّول، اهرون القس الاسکندری است.
8. ابن قفطی: ص 113. اهرون، با ضبط اهرن القسّ آمده ولی یادکرد اسقف اسکندریه بودن را گویا ابن عبری افزوده است.
9. ابن عبری (1890 م.): صص 111112؛ همان (1377 ه.ش): صص 151152.
10. ابن جلجل: ص 61؛ ابن قفطی: ص 442؛ ابن ابی اصیبعه: ص 232. تنها ابن جلجل او را بصری یاد کرده است.
11. ابن جلجل: ص 61؛ ابن قفطی: ص 442؛ ابن ابی اصیبعه: ص 232. ابن جلجل نام اهرون القسّ را به شکل اهرن بن اعین القسّ و ابن قفطی اهرن القسّ بن اعین و ابن ابی اصیبعه اهرن بن اعین آورده اند.
بن الحکم حکایت کرده است که نزد ماسرجویه نشسته بودم که مردی خوزی نزد او آمد و گفت: به دردی مبتلا شده ام که تاکنون هیچ کس چنان دردی نگرفته است. ماسرجویه پرسید: چه دردی است؟ گفت: چون صبح می شود، دیدگانم تیره می گردد و چنان می شوم که گویی سگ معده ام را می لیسد و همواره در این حالتم تا چیزی بخورم. چون خوردم این حالت رفع می شود تا نیمروز که بار دیگر عود می کند و چون غذا خورم، تسکین می یابد تا به هنگام نماز شام که بار دیگر به سراغم می آید و تا چیزی نخورم، تسکین نمی یابد. ماسرجویه گفت: خشم خدا بر این بیماری باد که ندانسته به کجا رود و نزد چون تو فرومایه ای آمده است.(1) دوست دارم که این بیماری نصیب من و فرزندانم شود و من در عوض آن، نیمی از داراییم را به تو بدهم. آن خوزی گفت: نمی دانم چه می گویی. طبیب گفت: این تندرستی است و تو شایسته آن نیستی. از خدا می خواهم که آن را از تو بستاند و به کسی دهد که از تو بدان سزاوارتر باشد.(2)
تئودوکوس: تئودوکوس و تئودون(3) دو پزشک بودند در خدمت حجاج بن یوسف. تئودوکوس شاگردان بزرگی تربیت کرد که پس از او سرآمد همگان شدند و بعضی از آنان چون فرات بن شحناثا عصر عباسی را درک کرد و به زمان منصور رسید.(4) تئودون را کنّاش بزرگی است که برای فرزند خود ترتیب داده.(5) گویند روزی بر حجاج داخل شد. حجاج از او پرسید: داروی کسی که به گِلخوارگی عادت کرده باشد چیست؟ گفت: اراده ای چون تو ای امیر. حجاج، گِل را بینداخت و دیگر گلخوارگی نکرد.(6)
______________________________
1. ترجمه با توجّه به متن عربی اندکی تغییر یافته است.
2. ابن قفطی: ص 444؛ ابن ابی اصیبعه: ص 233؛ ابن جلجل این حکایت را یاد نکرده است.
3. ابن عبری (1890 م.): ص 113؛ همان (1377 ه.ش): ص 153. در متن عربی مختصرالدّول، این دو پزشک با ضبط تیاذوق و ثاودون آمده که به نظر می رسد مترجم فارسی، ضبط را از دیگر منابع موجود برای این دو برگزیده است.
4. ابن قفطی: ص 147. امّا ضبط ابن قفطی به شکل تیاذق آمده و از این دو تن هم یاد نکرده است. و اساسا در تاریخ پزشکی، تیاذوق را پزشک حجاج بن یوسف معرّفی می کنند و ابن جلجل، مدخل تیاذوق را یاد نکرده و ابن ابی اصیبعه هم ضبط تیاذق را دارد.
5. ابن ابی اصیبعه: ص 181. و از کتاب دیگر او ابدال الادویه هم یاد شده است.
6. همان، ص 180.
جیورجیس بن بختیشوع(1): منصور را در آغاز کار که بغداد را بنا کرد، در معده ضعفی پدید آمد. غذایش هضم نمی شد و میلش کاهش یافته بود. پزشکان هر چه دارو می دادند بیماری، شدّت بیشتری می یافت. او را از جیورجیس بن بختیشوع جندی شاپوری خبر دادند که او برترین پزشکان زمان است. منصور فرمان به احضار او داد. عامل او در جندی شاپور او را با اکرام تمام نزد منصور فرستاد. پزشک، عازم بغداد شد و بیمارستان را به پسر خود بختیشوع سپرد و همراه شاگرد خود عیسی پسر شهلاثا(2) راهی دربار خلیفه شد. چون به بغداد وارد شد خلیفه فرمان احضار داد. چون به حضرت آمد به زبان فارسی و عربی او را ثنا گفت. منصور را از حُسن بیان و ظاهر آراسته او خوش آمد و گفت که بنشیند. از او چیزهایی پرسید. و پزشک همه را با آرامش پاسخ داد. خلیفه فرمان داد خلعتی جلیل بر او پوشند و ربیعِ حاجب را گفت که او را در بهترین جایی از خانه خود منزل دهد و چنان اکرامش کند که یکی از خواص اهل بیت خلافت را.
جیورجیس هم چنان به معالجه مشغول بود، تا خلیفه از آن بیماری نجات یافت و سخت شادمان شد. روزی او را گفت در اینجا که هستی چه کسی تو را خدمت می کند. گفت: شاگردانم.
خلیفه گفت: شنیده ام که زن نداری. جیورجیس گفت: زنی سالخورده و ناتوان دارم که از جای خود برنتواند خاست. آنگاه از نزد خلیفه بیرون رفت و به کلیسا شد. منصور خادم خود سالم را گفت سه تن از کنیزان زیبای رومی با سه هزار دینار نزد پزشک برد. او نیز چنین کرد. چون جیورجیس به خانه آمد شاگردش عیسی بن شهلاثا او را از ماجرا آگاه کرد و کنیزان را نزد او آورد. جیورجیس را ناخوش آمد و گفت: ای شاگرد شیطان چرا اینان را به خانه من آوردی؟ آیا می خواستی مرا پلید گردانی؟ برگرد و اینان را به صاحبانشان ده. عیسی به سرای خلافت آمد و آن کنیزان را به خادم باز پس داد. چون خبر به منصور رسید او را احضار کرد و پرسید که کنیزان را چرا پس فرستاده است. جیورجیس گفت: ما مسیحیان را جایز نیست بیش از یک زن داشته باشیم و تا زمانی که او زنده است، زن دیگر نتوانیم گرفت. این سخن خلیفه را خوش آمد که حکایت از عفت او داشت و منزلتش را فراتر برد.(3)
در سال 152 ه.ق جیورجیس بیمار شد، بیماریی صعب. خلیفه فرمان داد تا او را به دارالعامه
______________________________
1. ابن عبری (1890 م.): ص 124؛ همان (1377 ه.ش)، صص 170171. بیشتر منابع پزشکی کهن او را با ضبط جرجیس یاد کرده اند. و ابن عبری و مترجم فارسی، چنین ضبطی داشته اند که به خاستگاه واژه نزدیک تر است.
2. ضبط نام این پزشک، در بیشتر منابع شهلافا آمده است.
3. ابن قفطی: ص 219؛ ابن ابی اصیبعه: ص 185.
آوردند و خود پیاده به عیادتش رفت و از حالش پرسید. جیورجیس گفت: اگر امیرالمؤمنین اجازت دهد به شهر خود بازگردم تا زن و فرزندم را ببینم و اگر مُردم، مرا در گورستان پدرانم به خاک بسپارند. منصور گفت: ای حکیم از خدای بترس و مسلمان شو، من بهشت را برای تو ضمانت می کنم. جیورجیس گفت: من به آنجا راضی هستم که پدرانم در آنجایند، خواه بهشت باشد و خواه دوزخ. منصور از گفتار او در خنده شد. سپس گفت: از آن وقت که تو را دیده ام، از همه بیماری هایی که مرا آزار می داد، رها شده ام. جیورجیس گفت: من شاگرد خود عیسی را نزد امیرالمؤمنین می گذارم. او در این صناعت چیره دست است. خلیفه فرمان داده ده هزار دینار به او دهند و اجازه بازگشتنش داد و خادمی با او فرستاد و گفت اگر در راه مُرد، او را به خانه اش برساند تا در آنجا به خاک سپرده شود، آنچنان که او خود می خواسته است. جیورجیس زنده به دیار خود رسید.(1)
عیسی پسر شهلاثا(2): پس از جیورجیس، منصور به احضار عیسی بن شهلاثا فرمان داد. چون بیامد و از او سؤال هایی کرد، او را نیز حاذق یافت و طبیب خاص خود گردانید. چون عیسی به دستگاه خلافت نزدیک شد دست به آزار مطران ها و اسقف های مسیحی زد و از آنان رشوه می طلبید. منصور در یکی از مسافرت هایش به نزدیک نصیبین رسید. عیسی به قوفریان(3)، مطران نصیبین، نامه نوشت و او را تهدید کرد که اگر هر چه می طلبد ندهد، چنین و چنان خواهد کرد. از جمله بعضی از چیزهای گرانبها و پر ارج کلیسا را از او خواسته بود. و در نامه خود به مطران نوشته بود که: تو می دانی که جان خلیفه در دست من است، اگر بخواهم بیمارش می کنم و اگر بخواهم بهبودش می بخشم. چون مطران نامه عیسی بخواند، به حیلتی خود را به ربیع رسانید و او را از حقیقت امر آگاه ساخت و نامه را برای او بخواند. ربیع او را نزد خلیفه برد و او نیز سراسر ماجرا بگفت. منصور فرمان داد همه اموال عیسی را از او بستانند و او را تأدیب کنند و از شهر برانند. چنان کردند و او را به وجهی ناپسند از شهر راندند. این است ثمره آزمندی.(4)
______________________________
1. ابن قفطی: ص 220؛ ابن ابی اصیبعه: همان جا.
2. ابن عبری (1890 م.): صص 124125؛ همان (1377 ه.ش)، صص 171172.
3. در متن فارسی و عربی با این ضبط آمده است. احتمالاً ریشه واژه با ضبط گئورگیان بوده که در عربی به قوفریان تبدیل شده و از آنجا به متن فارسی آمده است.
4. ابن قفطی: ص 342؛ ابن ابی اصیبعه: صص 185-186.
ابو قریش(1): هم در این زمان ابوقریش پزشک مهدی در طب سرآمد شد. او به عیسی صیدلانی معروف است.(2) ما نام او را در شمار پزشکان نیاوردیم که بگوییم در این صناعت حذق و مهارتی داشته، بلکه از جهت اتّفاق جالبی که در زندگی او افتاد و می توان از آن عبرت گرفت، از او یاد می کنیم.
ابوقریش داروفروش تنک مایه ای بود.(3) خیزران زن مهدی دچار بیماری شد. خیزران(4) در مدینه زاده شده بود.(5) کنیز خود را خواند و قاروره ادرار به او داد و خواست نزد طبیبی غریب برد که او را نشناسد. دکّان ابوقریش در نزدیکی قصر مهدی بود. چون کنیز او را دید، قاروره بدو نمود. ابو قریش پرسید: این ادرار کیست؟ گفت: از آن زنی ناتوان. گفت: نه، این از آنِ ملکه جلیله ای است و اکنون به پادشاهی آبستن است. این سخنان را ابوقریش از باب جلب مشتری گفته بود.(6) چون کنیز این سخنان با خیزران بگفت، خیزران شادمان شد و کنیز را گفت: بر دکّان او نشانه ای بگذار تا اگر راست گفته بود، او را پزشک خاص خویش گردانم. پس از مدّتی آثار حمل نمودار شد. مهدی نیز سخت خوشحال گردید.
خیزران برای ابوقریش دو خلعت فاخر و سیصد دینار فرستاد. و گفت: کار و بارت را با این دینارها سر و صورتی بده. اگر آنچه گفته ای درست بوده باشد، تو را طبیب خاص خود خواهم کرد.
ابوقریش در شگفت شد و گفت این بخشایشی است از سوی خداوند عزّ و جلّ، زیرا من آنچه به آن کنیز گفتم، خیالی بی پایه بیش نبود.
چون خیزران، موسی را زایید، مهدی شادمان شد و خیزران ماجرا باز گفت. مهدی، ابوقریش را حاضر کرد و چند سخن از علم طب از او پرسید. دید سخت بی مایه است و تنها اندکی داروگری می داند. ولی با این همه او را طبیب خود گردانید و اکرام تمام کرد و ابوقریش نیز نیک بهره مند شد.(7)
______________________________
1. ابن عبری (1890 م.): صص 127128؛ همان (1377 ه.ش)، صص 175176.
2. ابن قفطی: ص 576.
3. همان، ص 576.
4. ابن قفطی، حظیه آورده است و نه خیزران.
5. بیماری و زادگاه او در منابع، یاد نشده است.
6. این جمله در کتاب ابن قفطی چنین آن است.
7. ابن قفطی: صص 576-577؛ ابن ابی اصیبعة: صص 215-216؛ این حکایت با اندکی تغییر آمده و در ادامه از حضور و نفوذ و پزشکی ورزی های او یاد شده است.
بختیشوع پسر جیورجیس و جبریل پسر بختیشوع(1): گویند رشید در آغاز خلافتش در سال 171 ه.ق به بیماری صداع سردرد دچار شد. یحیی پسر خالد بن برمک گفت: این پزشکان چیزی نمی فهمند، باید که طبیبی ماهر فراخوانی.(2) و گفت: چنین طبیبی، بختیشوع پسر جیورجیس است. رشید، پیکی را به طلب او به جندی شاپور فرستاد.
پس از چند روز بیامد و بر رشید داخل شد. رشید او را گرامی داشت و خلعتی گرانبها بر او پوشانید و مالی گزافش داد و او را رئیس پزشکان کرد.(3)
در سال 175 ه.ق جعفر بن یحیی بن خالد بن برمک بیمار شد. رشید، بختیشوع را دستور داد که به معالجه اش پردازد. چون جعفر بهبود یافت، بختیشوع را گفت می خواهم برای خود طبیبی خاص داشته باشم که گرامی اش دارم و در حق او نیکی کنم. بختیشوع گفت: در میان این پزشکان هیچ کس را حاذق تر از پسرم جبریل نمی شناسم. جعفر گفت: او را نزد من بیاور. چون جبریل آمد، جعفر از بیماریی که آن را نهان می داشت، به او شکایت کرد. جبریل او را در مدّت سه روز معالجه کرد و شفا یافت. از آن پس جعفر او را چون جان خویش دوست می داشت.(4)
در یکی از روزها کنیز سوگلی رشید، تمدّد اعصاب می کرد، دستش را بلند کرد. دست او هم چنان بازماند و نتوانست آن را به حالت نخست بازگرداند.
پزشکان با مالش دادن و روغن مالیدن هر چه کردند هیچ سودمند نیفتاد. جعفر از جبریل و مهارت او گفت: رشید او را فراخواند و حال آن زن با او بگفت. جبریل گفت: اگر امیرالمؤمنین بر من خشم نگیرد، راه چاره ای دارم. رشید پرسید آن چیست؟ گفت: آن زن را در این جمع بخوان تا من آن کار که می خواهم بکنم. و تو مرا مهلت ده و در هر حال بر من خشم مگیر، رشید فرمان داد تا آن زن بیامد. تا جبریل را چشم بر او افتاد به سوی او دوید، سرش را خم کرد و دامنش را بکشید. زن از شدّت حیا بر خود بلرزید و این لرزش، اعضایش را آزاد کرد و دست خود را پایین آورد و محکم دامن خود بگرفت. جبریل گفت: یا امیرالمؤمنین بهبود یافت. رشید به کنیز خود گفت: دست به جانب راست و چپ ببر. او چنان کرد. رشید و همه حاضران در شگفت شدند و
______________________________
1. ابن عبری (1890 م.): صص 130131؛ همان (1377 ه.ش)، صص 179180.
2. ابن قفطی: ص 576؛ ابن ابی اصیبعه: ص 187، در ادامه از او یاد شده و هارون الرّشید می گوید ابوقریش معرفتی به طب ندارد.
3. ابن قفطی: صص 141-142؛ ابن ابی اصیبعه: صص 186-187. ابن جلجل تنها اشاره به طبیب و مسیحی بودن و در روزگار سفاح بودنش یاد کرده است (ص 63).
4. این روایت را ابن جلجل و ابن قفطی و ابن ابی اصیبعه ذیل نام بختیشوع بن جبریل یاد نکرده اند.
در حال پانصد هزار درهم به جبریل داد و او را محبوب خویش گردانید.
او را پرسیدند سبب این چه بود؟ گفت: این زن را به هنگام جماع، در اثر حرکت و گرم شدن تن، خلط رقیقی به سوی اعضا آمده بود، ولی چون حرکت به پایان رسید باقیمانده های آن در درون اعضاء منجمد شده بود و آن را هیج چیز حل نمی کرد، مگر حرکتی همانند آن حرکت، تا بار دیگر حرارت به همه جا منبسط شود و آن باقیمانده منجمد شده را حل کند و بیمار شفا یابد.(1)
یوحنا پسر ماسویه(2): یکی از پزشکان هارون الرّشید، یوحنا پسر ماسویه بود. یوحنا مسیحی و سریانی بود. رشید او را به ترجمه کتب طب باستانی برگماشت.(3) پس از رشید تا ایّام متوکّل نیز زنده بود. در بغداد عظمت و جلالی داشت و کتاب های خوبی از او بر جای مانده است.
مجالسی جهت بحث و مناظره تشکیل می داد و در آن از هر علمی با عباراتی نیکو سخن می گفت. هم چنین درس می داد و شمار کثیری از شاگردان در مجلس درس وی گرد می آمدند.(4)یوحنا، مردی شوخ طبع بود و مردم بیشتر به خاطر شوخ طبعی او بود که به مجلسش می رفتند. امّا تنگ حوصله و زود خشم نیز بود و در این مورد از جبریل بن بختیشوع سبقت گرفته بود. به هنگام خشم، گاه سخنان خنده آوری می گفت.(5) از نوادری که از او آورده اند، یکی این است که: مردی نزد وی آمد و بیماری خویش شرح داد. یوحنا گفت: باید رگ بزنی که علاج آن رگ زدن است. آن مرد گفت: به رگ زدن عادت ندارم. یوحنا گفت: گمان نمی کنم از شکم مادرت عادت به بیمار شدن داشته ای.(6)
گویند کشیشی نزد او آمد و گفت معده ام آزارم می دهد. گفت: جوارشن خوزی بخور. گفت
______________________________
1. این حکایت نیز در منابع سه گانه یاد نشده است.
2. ابن عبری (1890 م.): صص 131132؛ همان (1377 ه.ش)، صص 180181.
3. ابن جلجل: ص 65؛ ابن قفطی: ص 513؛ ابن ابی اصیبعه: ص 246. امّا ابن جلجل تنها به کتاب های پزشکی اشاره کرده و ابن قفطی به کتاب های کهن اشاره کرده و ابن ابی اصیبعه که از ابن جلجل به عنوان منبع یاد کرده، امّا تنها به «الکتب القدیمة» بسنده کرده است.
4. ابن قفطی: ص 513؛ ابن ابی اصیبعه: صص 246247.
5. ابن قفطی: ص 519؛ ابن ابی اصیبعه: ص 247.
6. ابن قفطی: صص 520-521؛ ابن ابی اصیبعه: ص 247.
خورده ام. گفت: کمونی بخور. گفت: چند رطل خورده ام. گفت: پس فندادیقون(1) بخور. گفت: یک کوزه آشامیده ام. گفت: امروسیا(2) بخور. گفت: خورده ام. یوحنا خشمگین شد، گفت: پس اگر می خواهی شکمت خوب بشود برو مسلمان شو که مسلمانی علاج معده است.
بختیشوع پسر جبریل با یوحنا [پسر ماسویه [بسیار مزاح می کرد. روزی در مجلس ابراهیم بن المهدی در لشکرگاه معتصم در مداین، در سال 220 ه.ق، او را گفت: تو ای ابوزکریا [کنیه یوحنا پسر ماسویه [برادر من و پسر پدر منی. یوحنا به ابراهیم گفت: این اقرار را بنویسید، به خدا سوگند در میراث پدر با او شریک خواهم بود. بختیشوع گفت: ولی حرامزادگان ارث نمی برند. و یوحنا دیگر نتوانست چیزی بگوید.(3)
صالح بن بهله هندی(4): یکی دیگر از پزشکان عصر رشید صالح بن بهله هندی بود. از عجایب اتّفاقاتی که برای او افتاد، آن بود که روزی سفره آوردند. رشید، جبریل بن بختیشوع را طلب داشت که بیاید و بر طبق عادت بر غذا خوردن او نظارت کند. او را نیافتند. رشید طبیب را لعنت می کرد. در این حال جبریل بن بختیشوع وارد شد. رشید که هم چنان بد و بی راه می گفت: پرسید: کجا بوده ای؟ جبریل گفت: اگر امیرالمؤمنین دشنام دادن به مرا واگذارد و بر پسر عم خود ابراهیم بن صالح گریه کند، بسی بهتر خواهد بود. رشید پرسید ابراهیم را چه می شود؟ جبریل گفت: وقتی که از کنار بسترش آمدم، رمقی بیش در او باقی نمانده بود و تا هنگام نماز شام خواهد مرد. رشید از این سخن غمگین شد و بگریست. و گفت تا سفره را بردارند. جعفر بن یحیای برمکی گفت که صالح طبیب هندی را به بالین او برند تا معاینه کند و نبضش را بگیرد.
صالح طبیب هندی بر بالین بیمار آمد و معاینه کرد. سپس به نزد جعفر شد و گفت اگر این بیمار از این بیماری بمیرد، زنان من مطلقه باشند. چون وقت نماز شام رسید، از صاحب برید به رشید نامه آمد که ابراهیم درگذشته است. رشید طبیب هندی و طب هندی را لعنت کرد. صالح به خدمت آمد و گفت: خدا را، یا امیرالمؤمنین نگذاری پسر عمّت را زنده به گور کنند. او نمرده
______________________________
1. در متن عربی، بنداذیقون آمده و مترجم فارسی فندایقون ضبط کرده که ضبط نادرستی است. به قرینه ضبط قرابادین های پزشکی کهن، اصلاح شد.
2. در متن عربی و ترجمه فارسی مروسیا آمده که ضبط درست آن امروسیاست.
3. ابن قفطی: ص 52؛ ابن ابی اصیبعه: ص 248 و ابن ابی صیبعه: صص 475-477 که البتّه هر دو آن را به تفصیل بیشتری یاد کرده اند.
4. ابن عبری (1890 م.): ص 132؛ همان (1377 ه.ش)، صص 181182.
است. برخیز تا تو را چیزی شگفت انگیز بنمایم.
رشید با او و جماعتی از خواص برفتند و بر بالین مرده بایستادند. طبیب هندی، سوزنی را که با خود داشت. در زیر ناخن انگشت ابهام دست چپ او فرو کرد. ابراهیم دستش را کشید و روی تن گذاشت. طبیب هندی گفت: یا امیرالمؤمنین آیا مرده درد را احساس می کند؟ سپس اندکی کُنْدُش در بینی اش دمید و مقدار یک ششم ساعت درنگ کرد. بدن ابراهیم به حرکت افتاد، عطسه ای کرد و نشست. و با رشید سخن گفت و بر دست او بوسه داد. رشید از ماجرا پرسید. ابراهیم گفت در خواب بوده، خوابی که در همه عمر بدان خوشی نکرده است. ناگاه سگی بدو حمله کرده و او با دست خود آن را دفع کرده است، ولی آن سگ دست راست او را گزیده است. او در انگشت خود دردی احساس می کرد. جای سوزن را به او نشان دادند. ابراهیم از آن پس مدتی بزیست. او را امارت مصر دادند و در آنجا بمرد. قبر او در مصر است.(1)
یحیی پسر ماسویه طبیب(2): هم در این سال سال 218 ه.ق(3) مأمون بیمار شد، آن بیماری که سبب شد در سیزدهم ماه جمادی الآخر دیده از جهان فرو بندد. سبب مرگش آن بود که بر ساحل بدندون(4) نشسته بود. برادرش ابو اسحاق معتصم نیز در جانب راستش نشسته بود و پای های خود در آب نهاده بودند. در همان حال که از گوارایی و صافی و سردی آن غرق لذّت شده بود، هدایایی را که از عراق آمده بود، به نزدش آوردند. در آن میان رطب هایی بود که گویی همان ساعت چیده بودند. مأمون از آنها بخورد و شربتی از آن آب بنوشید.(5) ناگاه تب کرد و به همان تب بمرد. چون بیمار شد، برادر خود قاسم مؤتمن را خلع کرد و برای برادر دیگر خود ابو اسحاق معتصم بیعت گرفت و فرمان داد نامه های دربار خلافت به سایر شهرها را چنین آغاز کنند: از عبداللّه مأمون و برادرش ابو اسحاق معتصم پسر هارون الرّشید که خلیفه پس از اوست.(6)
به هنگام مرگ مأمون، یحیی بن ماسویه(7) طبیب و یک نفر که او را تلقین شهادتین می کرد، در
______________________________
1. ابن قفطی: صص 299303؛ ابن ابی اصیبعه: صص 475477.
2. ابن عبری (1890 م.): ص 135؛ همان (1377 ه.ش)، صص 186187.
3. اشاره به این سال، نشانه برداشت پذیری ابن عبری از الکامل فی التّاریخ ابن اثیر دارد.
4. ابن اثیر: ج 6، ص 428؛ این واژه با ضبط بذندون آمده است.
5. همان، ج 6، ص 428؛ که به تفصیل بیشتری آمده است.
6. همان، ج 6، صص 430-431.
7. ضبط یاد شده یحیی بن ماسویه است که نادرست است. در الکامل فی التاریخ، ضبط ابن ماسیه آمده که احتمالاً یوحنا بن ماسویه ضبط درست آن است.
کنار او بودند. چون خواست شهادتین بگوید، زبانش یارای آن نداشت. پس از لحظه ای گفت: ای آنکه نمی میری، به آنکه می میرد رحمت آور. و در همان ساعت دیده از جهان فرو بست.(1)
یوحنا پسر ماسویه(2): احمد بن هارون شرابی در مصر حکایت کرد که متوکّل برای او نقل کرد که در ایّام خلافت واثق، یوحنا بن ماسویه با واثق در دجله بر سکّویی نشسته بودند. واثق نیی در دست داشت که بر آن قلاب ماهیگیری زده بود. قلاب در آب افکند ولی هیچ ماهیی صید نکرد. روی به یوحنا بن ماسویه که در جانب راستش نشسته بود، کرد و گفت: ای شوربخت بد شگون از جانب راست من برخیز. یوحنا گفت: یا امیرالمؤمنین سخن محال مگوی، پدر یوحنا، ماسویه خوزی است و مادرش رساله صقلابی است که به هشتصد درهم خریده شده است، چنان سعادت به یوحنا روی آورده که ندیم خلفاء شده است و همدم و هم صحبت آنان، و تا آنجا دنیا به کام او شده که تصوّرش را هم نمی کرد. از بزرگترین محالات است که چنین کسی شوربخت باشد. ولی اگر امیرالمؤمنین بخواهد، می گویم که شوربخت کیست. واثق پرسید: کیست؟ گفت آنکه چهار پدرش خلیفه بوده اند و خداوند، خلافت را به سوی او راند. ولی او خلافت و قصور خلافت را رها کرده و در دکّه ای بیست ذراع در بیست ذراع در وسط دجله نشسته است و هر آن بیم آن می رود که بادی سخت بوزد و در آب غرقش کند. او خود را به صورت بینواترین و بدترین مردم دنیا یعنی صیادان ماهی درآورده است. متوکّل گفت: سخن در او مؤثّر افتاد، ولی به احترام من خویشتن داری کرد.
قاضی صاعد اندلسی(3): قاضی صاعد بن احمد الاندلسی گوید: عرب در صدر اسلام به علوم توجّهی نداشت مگر به لغت خود و به احکام شریعت خود. البتّه اندکی هم از صناعت طب آگاهی داشتند و این علم را به سبب آنکه مورد نیاز مردم بود، به دیده تحقیر نمی نگریستند. عرب را در عصر اموی نیز چنین حالتی بود.(4)
______________________________
1. همان، ج 6، صص 431-432.
2. ابن عبری (1890 م.): ص 142؛ همان (1377 ه.ش)، ص 196.
3. همان (1890 م.)، صص 135136؛ همان (1377 ه.ش)، ص 187.
4. قاضی صاعد اندلسی: ص 212.
یوحنا پسر بطریق(1): دیگر از حکمای این عصر مأمون، یوحنا بن بطریق است. او مترجم بود و از موالی مأمون. کتب فلسفی را در نهایت امانت و روانی ترجمه می کرد، ولی در عربی زبانش الکن بود. آگاهی او درباره فلسفه بیشتر از طب بود.(2)
سهل پسر شاپور(3): از پزشکان این زمان یکی سهل بن شاپور بود، معروف به کوسج. او از مردم اهواز بود، در سخن گفتن لهجه خوزی داشت. در ایّام مأمون در طب سرآمد همگان شد. چون با یوحنا بن ماسویه و جرجیس(4) بن بختیشوع و عیسی بن حکم و زکریای طیفوری در یک جای گرد می آمد، در بیان از آنان واپس می ماند، ولی در معالجه هیچ از آنها کم نداشت.(5)
از شوخ طبعی های او آنکه خود را به بیماری زد و شهودی حاضر کرد تا در حضور آنان وصیت کند. چون فرزندان خود برشمرد نخست از جرجیس بن بختیشوع و سپس از یوحنا بن ماسویه نام برد و گفت: با مادران این دو زنا کرده و آنان را به این فرزندان آبستن کرده است. جرجیس سخت خشمگین و از خود بی خود شده بود که غالبا چنین می شد و سهل فریاد زد: صری و هک المسیه اخرؤا ی اذنه آیة خرسی. می خواسته بگوید: صرع و حق المسیح اقراؤ فی اذنه آیة الکرسی؛ یعنی به مسیح قسم جنی شده، به گوشش آیة الکرسی بخوانید.(6)
دیگر از شوخ طبعی های سهل بن شاپور آن بود که در روز شعانین(7) از خانه بیرون آمد تا به آن جای ها رود که مسیحیان در این روز می رفتند. یوحنا بن ماسویه را در هیئتی زیباتر از هیئت خود دید. بر او حسد برد. نزد شحنه رفت و گفت: پسر من از من فرمان نمی برد، اگر او را ده تازیانه زنی بیست دینار به تو می دهم. سپس دینارها را نزد کسی که شحنه بدو اعتماد داشت، گذاشت و به گوشه ای رفت و درنگ کرد تا یوحنا به جایی که او بود برسید. سهل بیرون آمد و به شحنه گفت:
______________________________
1. ابن عبری (1890 م.): ص 138؛ همان (1377 ه.ش)، ص 190.
2. ابن جلجل: ص 57؛ در ابن قفطی و ابن ابی اصیبعه ضبط یوحنا بن بطریق نیامده و تنها یادکرد یحیی بن بطریق آمده است.
3. ابن عبری (1890 م.): همان جا؛ همان (1377 ه.ش)، صص 190191.
4. اصل: جیورجیس.
5. ابن قفطی: صص 272273؛ ابن ابی اصیبعه: صص 228229.
6. ابن قفطی: صص 273274؛ همان، ص 229. در هر دو منبع سال رخداد 209 ه.ق آمده و نام جرجیس بن بختیشوع ابن قفطی به شکل جورجیس و مادرش مریم نسبت بختیشوع بن جورجیس، و ابن ابی اصیبعه جورجیس بن میخائیل و مادرش مریم بختیشوع، خواهر جبریل یاد کرده است.
7. شعانین، عیدی است یک هفته پس از فصح؛ آخرین یکشنبه صوم الاربعین یا صوم الکبیر (ابن عبری: ص 482).
این است پسر نافرمان من و زبان به ناسزا گشود. یوحنا انکار می کرد که فرزند او نیست و او بیهوده می گوید. سهل گفت: سرور من، بنگرید که به پدر اهانت می کند. شحنه خشمگین شد و یوحنا را از اسب فرو کشید و بیست تازیانه دردناک بر او زد.(1)
جبریل کحال(2): دیگر از پزشکان این دوره جبریل کحال است. او در هر ماه هزار درهم وظیفه داشت و نخستین کسی بود که هر بامداد نزد مأمون می رفت.(3) ولی پس از چندی از منزلت بیفتاد. سبب پرسیدند، گفت: روزی از نزد او بیرون می آمدم، یکی از غلامان از حال او پرسید، گفتم: به خواب رفته است. این خبر به گوش مأمون رسید. مرا احضار کرد و گفت: جبریل تو را به عنوان کحال به اینجا آورده ام یا مسئول اخبار؟ از خانه من برو. من سوابق حرمت خویش فرایادش آوردم. مأمون گفت: او را حق حرمت است بدین حق هر ماه صد و پنجاه درهم به او دهید و اجازه ندهید به خانه در آید.(4)
سلمویه طبیب(5): حنین(6) گوید: سلمویه مردی دانا به صناعت پزشکی بود و در زمان خود از فاضلان این علم. چون بیمار شد، معتصم به عیادت او رفت و برایش بگریست و گفت: یکی را پس از خود معیّن کن تا پزشک من باشد. سلمویه گفت: تو را به این فضول، یوحنا بن ماسویه، سفارش می کنم. ولی چون ترکیبی را تجویز کرد، تو حداقل اجزای آن را به کار دار. وقتی سلمویه مرد، معتصم گفت: من به زودی به او خواهم پیوست، او بود که مرا زنده نگاه داشته بود و تدبیر حال تن من می کرد. معتصم از شدّت اندوه یک روز هیچ نخورد و فرمان داد جنازه اش را به سرای خلافت آوردند و در آنجا به شیوه مسیحیان بر آن نماز خواندند و بخور سوزانیدند و شمع افروختند و او هم چنان نگاه می کرد.(7)
______________________________
1. ابن قفطی: ص 274؛ ابن ابی اصیبعه: ص 299؛ هر دو منبع که داستان را با تفصیل نیز یاد کرده اند، دارای اندکی اختلافات با این روایت است. در ابن قفطی و ابن ابی اصیبعه در برابر بیست تازیانه دردناک، بیست دینار آمده است.
2. ابن عبری (1890 م.): همان جا؛ همان (1377 ه.ش)، ص 191.
3. ابن قفطی: ص 215؛ ابن ابی اصیبعه: صص 241 و 242.
4. ابن قفطی: ص 211؛ ابن ابی اصیبعه: ص 242؛ نام غلام در هر دو نسخه حسین آمده است.
5. ابن عبری (1890 م.): ص 140؛ همان (1377 ه.ش)، ص 194.
6. ابن قفطی: ص 288، حنین بن اسحق و ابن ابی اصیبعه: ص 234، اسحق بن حنین آورده اند.
7. ابن قفطی: صص 288289؛ ابن ابی اصیبعه: ص 234. ابن قفطی سرگذشت سلمویه را مفصل تر و ابن ابی اصیبعه بسیار بیشتر از ابن قفطی و با یادکرد مقدّمه ای، روایت را نقل کرده است.
سلمویه در هر سال دوبار معتصم را رگ می زد و پس از هر رگ زدن دارویی می داد. چون یوحنا بن ماسویه طبیب خاصّ او شد. عکس آن عمل کرد و پیش از رگ زدن او را دارو خورانید. چون آن دارو بخورد، تب کرد و هم چنان لاغر می شد تا پس از بیست ماه. بعد از وفات سلمویه بمرد.(1)
زکریا پسر طیفور(2): زکریا بن طیفور در خدمت افشین بود.(3) او می گفت که من در هنگام جنگ افشین و بابک در لشکرگاه افشین بودم. صحبت از داروگران شد، من گفتم: خداوند امیر را عزت دهد هر گاه از داروگری دارویی خواسته شود، چه آن دارو را داشته باشد یا نداشته باشد، می گوید که دارد. افشین یکی از دفترهای اسروشنی(4) را خواست. بیاوردند. قریب به بیست نام از آن بیرون آورد و کسانی را نزد داروگران فرستاد. و از آنان داروهایی به آن نام ها خواست. بعضی گفتند: چنین داروهایی را نمی شناسیم. بعضی بها می گرفتند و چیزی از دکّان خود به فرستادگان می دادند. افشین فرمان داد تا همه داروگران را حاضر ساختند. آن گروه را که گفته بودند از آن دارو خبر ندارند در لشکرگاه خود نگاه داشت و باقی را از آنجا براند.(5)
بختیشوع پسر جبریل(6): یکی از راویان نقل کرد که: بختیشوع پسر جبریل طبیب روزی نزد متوکّل آمد. متوکّل بر سده ای در میان سرای خاص خود نشسته بود. بختیشوع بنابر عادتش بالای سده در نزدیکی او بود و درّاعه ای از دیبای رومی بر تن داشت که دامنش اندکی شکاف خورده بود. متوکّل هم چنان که با او صحبت می کرد، با آن شکاف بازی می کرد و آن پارگی افزون می شد تا به حد نیفه رسید. سخن بدینجا کشیده شد که متوکّل پرسید: به چه چیز می فهمید که دیوانه را
______________________________
1. ابن قفطی، ص 289 و ابن ابی اصیبعه ص 234 235.
2. ابن عبری (1890 م.): صص 140141؛ همان (1377 ه.ش)، ص 194.
3. ابن قفطی: ص 260؛ ابن ابی اصیبعه: ص 224. ابن عبری این بخش را بسیار شتاب زده و در ادامه مدخل سلمویه آورده که نشانه اشتغالات فراوان و شتاب برای پایان دادن تألیف کتاب خود و البتّه بر اساس این دو منبع در تاریخ پزشکی است. علاقه مندان را به مآخذ یاد شده ارجاع می دهیم.
4. در متن عربی مختصرالدّول، اسروشنیه آمده است.
5. این حکایت شکل بسیار ناقص و کوتاه شده ای از روایت ابن قفطی: صص 261263؛ ابن ابی اصیبعه: صص 224225 است.
6. ابن عبری (1890 م.): صص 143144؛ همان (1377 ه.ش)، صص 198199.
باید زنجیر کرد. بختیشوع گفت: وقتی شکاف درّاعه طبیب خود را تا حد نیفه برساند آن وقت زنجیرش می کنیم. متوکّل آنچنان در خنده شد که به پشت بیفتاد و فرمان داد خلعتی نیکو و مالی گزاف بدو دهند.(1) این حکایت بر تقرّب بختیشوع به درگاه متوکّل دلالت دارد و اینکه رفتار متوکّل با او تا چه میزان دوستانه بوده است.(2)
روزی متوکّل به بختیشوع گفت: مرا به خانه ات دعوت کن. گفت: این سرفرازی من است. پس متوکّل را مهمان کرد. او چنان تجمّل و ثروتی داشت که متوکّل و حاضران در شگفت شدند. آن همه نعمت و جوانمردی در چشم متوکّل افزون آمد و بر او حسد برد و پس از چند روز به خواری اش افکند و مالی بسیار از او بستد. حسین بن مخلد را فرمان داد تا بر خزاین او مهر نهد و بسیاری از اموال او بفروشد. حسین پس از حمل اموال گران قیمت، آنچه از هیزم و زغال و نبیذ و امثال اینها باقی مانده بود، به شش هزار دینار، و گویند به دوازده هزار دینار بفروخت. این واقعه در سال 224 ه.ق اتّفاق افتاد و بختیشوع در سال 256 ه.ق رخت از جهان بکشید.(3)
حنین پسر اسحاق(4): در ایّام متوکّل حنین بن اسحاق طبیب نیز به شهرت رسید. او مسیحی و از ابن بنی عباد بود. و آنان قومی از مسیحیان عربند از قبایل گوناگون که از مردم بریده بودند و در چند دژ که در بیرون حیره ساخته بودند زندگی می کردند.(5) خود را عباد نامیده بودند و نه عبید، تا تنها به خالق منسوب باشند؛ در حالی که عبید هم به خالق منسوب می شود و هم به مخلوق.(6)
اسحاق پدر حنین در حیره دارو فروش بود. چون حنین بالیده شد، شوق علم در سرش افتاد و به بغداد رفت و در مجلس یوحنا بن ماسویه حاضر شد، به خدمتش پرداخت و نزد او به تحصیل علم مشغول شد.(7)
حنین بن اسحاق از استاد خود فراوان سؤال می کرد و گاه پاسخ این سؤال ها بر یوحنا دشوار می آمد. روزی حنین از مسئله ای پرسید و کوشید تا بهتر به معنای آن آگاه شود. یوحنا خشمگین شد و گفت: مردم حیره را به طب چه کار؟ تو باید بروی در سر راه ها فلوس بفروشی. آنگاه د
ibn ibri
ابن عبري
مؤلّف کتاب گریگوریوس - غریغوریوس - ابوالفرج بن اهرون ملطی است که بیشتر او را به نام ابن عبری می شناسند. ابن عبری که به سبب تسلّط بر ادب سریانی، جایگاه ویژه ای در تاریخ ادبیّات سریانی دارد ؛ از مسیحیان یعقوبی منطقه شامات بود که در کشاکش حمله مغول که البتّه هنوز در سال 623 ه.ق / 1266 م. دامنه آن به شام نرسیده بود، در شهر ملطیه متولّد می شود. او پس از آموختن زبان های یونانی و سریانی و عربی، به فراگیری علوم آیین مسیحی و فلسفه و پزشکی روی می آورد.
پس از یورش مغول و به سال 641 ه.ق / 1243 م. همراه پدر و خانواده اش به انطاکیه می گریزد. او پس از آنکه چندی به غربت و دامن فراچینی از جهان روزگار گذراند، دیگر باره با دوستی به نام «صلیبا وجیه» به طرابلس لبنان رفته و به تکمیل ادبیّات و طب می پردازد. یکی از استادان او در پزشکی ورزی اش همان یعقوب مسیحی است که در بخش پایانی مختصرالدّول نیز از او یاد کرده است. در سن بیست سالگی، پس از فراخوانی اش به انطاکیه ؛ از سوی بطریق ایگناتیوس به اسقفی جوباس و سپس لاقبین منصوب می شود که هفت سال امور مذهبی آنجا را به دست می گیرد. او پس از مدّتی به الملک ناصر می پیوندد. پس از آنکه هلاکو بر بغداد تسلّط می یابد و قصد شهر حلب را می کند، عازم حلب می شود و به رغم مذاکره ابن عبری با هلاکو، سپاه ایلخان وارد شهر شده و از رومیان و یعقوبیان کشتار بسیار می کنند. او سرانجام پس از عمری 62 ساله، به سال 685 ه.ق / 1286 م. در شهر مراغه جان می سپارد.
ابن عبری با همه اشتغالات فراوانش در امور اجرایی مذهبی، از مطالعه و تألیف غافل نبود و بیش از سی کتاب به زبان های عربی و سریانی تألیف کرد. سیاهه آثار او چکیده وار و با رده بندی ششگانه: دینی، فلسفی، ریاضی و هیأت، تاریخ، پزشکی و ادبیّات چنین است:
الف. دینی:
1. ایثیقون (Ethics) در تهذیب اخلاق
2. منارة الاقداس، در اصول اعتقادی کلیسای یعقوبی که نخست به زبان سریانی نوشته شده و دو بار هم به عربی ترجمه شده است.
3. هدایات، در قوانین دیرها و صوامع و رسوم مدنی کلیسای سریانی غربی.
ب. فلسفی:
1. ترجمه اشارات و تنبیهات بوعلی به سریانی.
2. ترجمه زبدة الاسرار اثیرالدّین ابهری به سریانی.
3. زبدة الحکمه / حکمة الحکم، اثر بزرگ فلسفی، که بیان سریانی حکمت ارسطوست.
4. النفس البشریه، مقاله ای به زبان عربی.
ج. آثار ریاضی:
1. الصعودالعقلی، پیرامون نجوم.
2. ارتقاء الروح.
د. تاریخ:
1. محتونوت زونی، که به عربی اخبارالزمان یا تاریخ الازمنه می توان نامید، در بردارنده تاریخ عمومی جهان آفرینش از آغاز تا روزگار مؤلّف است که در سه بخش رده بندی شده است:
بخش اوّل، سرگذشت دولت ها از عهد باستان تا سال 683 ه.ق / 1284 م.
بخش دوم و سوم، تاریخ کلیساست.
2. تاریخ مختصرالدّول که ترجمه و نگارش عربی بخش اوّل همان تاریخ اخبارالزمان است که از سوی خود او ترجمه اش آغاز می شود.
ه. پزشکی:
1. ترجمه قانون ابن سینا به سریانی که ناتمام ماند.
2. تلخیص جامع لمفردات احمد بن محمّد غافقی به زبان عربی که مایرهوف و صبحی بک آن را در قاهره با ترجمه انگلیسی چاپ کرده اند.
و. زبان شناسی و ادب و شعر:
1. دفع الهمّ به زبان عربی، در 12 باب، در مسائل مربوط به اخلاق دینی و مدنی.
2. قصیده ای در حکمت الهی، به زبان سریانی که دو بار در پاریس و رم و همراه ترجمه عربی چاپ شده است.
3. نوشتارهایی پیرامون زبان سریانی.
لوییس شیخو، ابن عبری را شاعر فلاسفه سریانی و فیلسوف شعرای آن قوم نامیده است و برخی او را امیر نویسندگان یعقوبی نامیده اند. پژوهشگران را برای آگاهی های بیشتر به مدخل ابن عبری در جلد چهارم دایرة المعارف بزرگ اسلامی، صص 203-207 و مقدّمه فارسی مترجم مختصرالدّول اشارت می دهیم.
تاریخ مختصرالدّول
او نخست کتابش را که به سه بخش رده بندی کرده بود، به زبان سریانی نوشته و چنان که گفتیم، آن را «محتونوت زونی» می نامد. این اثر یک تاریخ عمومی دنیایی و دینی از آغاز آفرینش تا روزگار مؤلّف است. بخش اوّل سرگذشت دولت ها از عهد باستان تا روزگار مؤلّف است که مشتمل بر ده دولت بزرگ بوده و بخش های دوم و سوم، چنان که گفته شد، حاوی تاریخ کلیساست. بخش دوم را یکی از نویسندگان یعقوبی با افزودن متمّمی که از 683 ه.ق / 1284 م. تا 902 ه.ق / 1495 م. ادامه دارد، نگاشته است. و بخش سوم را برصوما، برادر ابن عبری، با افزودن سرگذشت برادر بزرگترش یعنی مؤلّف کتاب به پایان می برد. مؤلّف تاریخ مختصرالدّول، سپس به درخواست بزرگان او کتاب را به عربی باز می گرداند. نثر ابن عبری بسیار گیرا و دلنشین است و از این رو در میان تواریخ عربی با کتاب تاریخ فخری ابن طقطقی (660-709 ه.ق / 1262-1310 م.) همسنگ است که خواننده از خواندنش ملال نمی گیرد. ابن عبری در کتاب خود به منابعی که از آن بر گرفته، اشاره ای نکرده امّا در بخش های تاریخی برداشت پذیری های بسیاری، دست کم از کتاب الکامل فی التاریخ ابن اثیر دارد. در بخش تاریخ پزشکی نیز چنان که در سخن آغازین گفته شد، به جز چند تن پزشک فرجامین که از آن یاد خواهیم کرد، دیگر بخش های پزشکی نگاشت رونویسی چکیده یا مفصّل تاریخ الحکماء ابن قفطی و عیون الانباء ابن ابی اصیبعه است. گاهی در خوانش متن به نشانه هایی از شتاب زدگی و خستگی جسمانی نویسنده برخورد می کنیم که دچار لغزش هایی نیز شده است که در جای خود به آن اشاره کرده ایم.
چون دقیق ترین تاریخ پزشکی نگاشت تمدّن اسلامی کتاب ابن ابی اصیبعه است که سندیّت و دقّت علمی آن از تاریخ الحکماء ابن قفطی نیز بیشتر است؛ به کوتاهی زندگی اش یاد می شود.
موفق الدّین ابوالعبّاس احمد بن قاسم سعدی خزرجی، نامور به ابن ابی اصیبعه (595-668 ه.ق / 1199-1269 م.)، از مشهورترین خاندان پزشکی پیشه ای است که جدّ او، خلیفة بن یونس، از نزدیکان صلاح الدّین ایوبی به شمار می رفته است. او پزشکی را نزد پدر و عمویش و سپس رضی الدّین رحبی، ابن بیطار و عبدالرّحیم بن علی الدخوار فرا می گیرد. با ابن بیطار در مناطق پیرامون دمشق به جستجوی گیاهان طبّی می پرداخته
است. به سال 631 ه.ق / 1234 م. از زادگاهش دمشق به قاهره رفت و در بیمارستان ناصری به طبابت و تدریس پرداخت و سی و چهار سال بعد در همان جا درگذشت. ابن قف صاحب کتاب «العمدة فی صناعة الجراحه» مشهورترین شاگردش یاد شده است.شاهکار او «عیون الانباء فی طبقات الاطباء» نام دارد که گسترده ترین تاریخ پزشکی اسلامی و بخشی از پیشااسلام را پیش روی ما می نهد. نگارش نخستین آن به سال 643 ه.ق / 1245 م. به ابن تلمیذ تقدیم می شود و پس از آن او پیوسته مطالبی به آن می افزوده و نسخه مفصّل تری فراهم می آورده است. بسیاری از آنچه ابن جلجل در رساله کوچک خود آورده، در این کتاب به شکل خلاصه نقل شده است.
او کتابش را بر اساس رده بندی ملل و اقوام گوناگون چون یونان، مصر، مغرب، عجم و جز آن ترتیب داده است. بخشی از آثاری که او از آنها نقل کرده، از میان رفته اند و از سوی دیگر بخش هایی نیز که شفاها شنیده، یاد کرده است. گرچه لغزش هایی نیز در نگارش یا در هم آمیخته شدن نام کسان به آثارشان پیش آمده، امّا با این همه از دیرباز به اهمّیّت آن پی برده بودند. ترجمه ای مختصر به زبان فرانسه و آلمانی از آن انجام شده است. آگوست مولر پس از بررسی پانزده نسخه خطّی، طی دو نوبت به ویرایش آن پرداخته است. نزار رضا نیز تصحیح دیگری از آن انجام داده که منبع این پژوهش نیز همان است.(1)
پیش از آغاز متن پژوهش، یادآور می شود منابع اصلی یاد شده در این مقاله دارای چاپ های فراوانی در اقطار جهان اسلامی و جهان غرب بوده است. کوشش شده تا به چاپ های دسترس پذیر ارجاع داده شود. فی المثل عیون الانباء به چاپ نزار رضا ارجاع شده است. و از استناد به تاریخ حکماء ابن قفطی، چاپ نه چندان دقیق قاهره که در یکصد سال پیش انجام شده، صرف نظر گردیده و به ترجمه کهن فارسی تاریخ حکماء ابن قفطی که در سده یازدهم هجری انجام شده و در بیشتر کتابخانه ها یافت می شود، بر آن ترجیح داده شد. برای آنکه حجم مقاله که هم اکنون خود نیز پُر برگ شمار شده است، فراتر نرود از آنچه که ابن عبری هنگام نقل قول زندگی یک پزشک به افکندن آن
______________________________
1. برگرفته ای با تلخیص و تصرّف از مدخل ابن ابی اصیبعه، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 2، صص 627-628.
از متن اصلی پرداخته، کمتر اشاره شده و تنها به مأخذ مربوطه ارجاع داده شده که پژوهشگران خود به آن مراجعه کنند. البتّه برخی چون پورسینا را از این قاعده مستثنی کرده ایم. چنان چه ابن عبری یا مترجم فارسی مختصرالدّول به نکته ای اشاره نکرده، یا دچار لغزش شده بودند، به آن اشارت رفته است. امید که دوست داران را به کار آید.
هرمس(1): صابئان پندارند که شیث پسر آدم همان آغاثاذیمون مصری معلّم هرمس است.(2) اسکلپیادس(3) شاه، یکی از کسانی بود که از هرمس حکمت می آموخت و هرمس او را بر ربع معموره زمین امارت داد و آن ربع همان قسمتی است که یونانیان بعد از طوفان متصرف شدند.(4)
چون خداوند هرمس را به نزد خود برد اسکلپیادس سخت محزون شد و بر او افسوس خورد، زیرا زمین از برکت و علم او محروم شده بود. این بود که فرمان داد به مانند او تندیسی بریزند و آن را در بتخانه خویش نصب کرد. این تندیس در نهایت ابهت و وقار و عظمت بود. آنگاه تصویری دیگر از او ترتیب داد که فرارفتنش را به آسمان نشان می داد. اسکلپیادس گاه در برابر این تمثال می نشست تا چیزی از حکمت های او به یاد آورد و اندرزهای او را در باب عبادت به کار بندد. پس از طوفان، یونانیان پنداشتند که آن تندیس از آن اسکلپیادس است، پس نیک به تعظیم او پرداختند.(5)
بقراط هیپوکراتس در سوگند نامه اش به شاگردان می گفت:«شما را به خدایی که آفریننده مرگ و زندگی است و به پدرم و پدرتان اسکلپیادس سوگند می دهم»،(6) نیز او را تصویر می کرد در حالی که شاخه ای از خطمی به دست داشت و این رمزی بود از فضیلت اعتدال در امور و نرمی و فرمانبرداری در روابط با یکدیگر.(7)
جالینوس گفت: «لازم نیست بهبود یافتنی را که بیماران از دخول در معبد اسکلپیادس به دست می آورند، مردود بشمریم». من می گویم هر خبری که از پیش از طوفان به ما رسیده و سخن پیامبران نباشد، چیزی جز حدس و تخمین نیست و بر آن اعتماد نتوان کرد.
______________________________
1. ابن عبری (1890 م.): ص 8؛ همان (1377 ه.ش)، ص 7.
2. ابن ابی اصیبعه: ص 31.
3. اسقلبیاذس، در ابن عبری (1890م.): ص 8 با این ضبط آمده است.
4. ابن قفطی، ص 19.
5. همان، همان جا.
6. همان، ص 20.
7. ابن جلجل: ص 13؛ ابن قفطی: ص 23.
حارث بن کلده(1): حارث بن کلده طبیب عرب در این زمان [= سده ششم میلادی [می زیست. اصل او از قبیله ثقیف بود و از مردم طائف. به ایران سفر کرد و در مدرسه جندی شاپور و دیگر مدارس درس خواند.(2) این سفر او در ایّام جاهلیت و پیش از اسلام بود. حارث در ایران نیز به طبابت پرداخت و مالی حاصل کرد. پس از چندی آتش شوق وطن در دلش زبانه کشید و به طائف بازگشت و در دیار خود مشهور شد و اسلام آورد. پیامبر علیه السّلام فرمود آنان که بیمار هستند، نزد او روند.(3)
حارث بن کلده می گفت: هر کس قصد آن دارد که عمر دراز کند، باید که صبح زود بامدادینه خورد، و چنان کند که وامدار نشود، و مباشرت زنان را اندک سازد.(4)
گویند حارث بن کلده در آغاز اسلام دیده از جهان فرو بست و اسلامش صحیح نبود.(5)
اهرن القس(6): در این زمان، اهرون اسقف اسکندریه، معروف شد(7) و کنّاش او در طب به زبان سریانی نزد ما موجود است. و آن حاوی سی مقاله است و دو مقاله دیگر بر آن افزوده شده است.(8)
ماسرجویه(9): ابن جلجل اندلسی گوید: ماسَرْجَوَیْه، طبیب بصریِ سریانی زبانِ یهودی مذهب، در این زمان بود.(10) او در ایّام مروان، تفسیر کنّاش اهرون القس را به عربی بر عهده گرفت.(11) ایوب
______________________________
1. ابن عبری (1890 م.): ص 92؛ همان (1377 ه.ش): صص 123124. در متن عربی نام این پزشک با ضبط الحرث بن کلده آمده است.
2. ابن قفطی: ص 222؛ ابن ابی اصیبعه: ص 161.
3. بخش اخیر، در ابن قفطی و ابن ابی اصیبعه نیامده است.
4. این روایت را به شکل دیگر ابن ابی اصیبعه (ص 165) آورده است: کسی که بقاء خواهد، گرچه بقایی نیست: باید غذایش را نیکو سازد و بر گرسنگی خورده و بر تشنگی نوشد... و هم آمیزی با پیر زنان عمر زندگان را تباه می کند.
5. ابن قفطی: ص 224، ابن ابی اصیبعه متذکّر اسلام آوردن و یا نیاوردن او نشده اند.
6. ابن عبری (1890 م.): ص 92؛ همان (1377 ه.ش): ص 124.
7. ضبط متن عربی مختصرالدّول، اهرون القس الاسکندری است.
8. ابن قفطی: ص 113. اهرون، با ضبط اهرن القسّ آمده ولی یادکرد اسقف اسکندریه بودن را گویا ابن عبری افزوده است.
9. ابن عبری (1890 م.): صص 111112؛ همان (1377 ه.ش): صص 151152.
10. ابن جلجل: ص 61؛ ابن قفطی: ص 442؛ ابن ابی اصیبعه: ص 232. تنها ابن جلجل او را بصری یاد کرده است.
11. ابن جلجل: ص 61؛ ابن قفطی: ص 442؛ ابن ابی اصیبعه: ص 232. ابن جلجل نام اهرون القسّ را به شکل اهرن بن اعین القسّ و ابن قفطی اهرن القسّ بن اعین و ابن ابی اصیبعه اهرن بن اعین آورده اند.
بن الحکم حکایت کرده است که نزد ماسرجویه نشسته بودم که مردی خوزی نزد او آمد و گفت: به دردی مبتلا شده ام که تاکنون هیچ کس چنان دردی نگرفته است. ماسرجویه پرسید: چه دردی است؟ گفت: چون صبح می شود، دیدگانم تیره می گردد و چنان می شوم که گویی سگ معده ام را می لیسد و همواره در این حالتم تا چیزی بخورم. چون خوردم این حالت رفع می شود تا نیمروز که بار دیگر عود می کند و چون غذا خورم، تسکین می یابد تا به هنگام نماز شام که بار دیگر به سراغم می آید و تا چیزی نخورم، تسکین نمی یابد. ماسرجویه گفت: خشم خدا بر این بیماری باد که ندانسته به کجا رود و نزد چون تو فرومایه ای آمده است.(1) دوست دارم که این بیماری نصیب من و فرزندانم شود و من در عوض آن، نیمی از داراییم را به تو بدهم. آن خوزی گفت: نمی دانم چه می گویی. طبیب گفت: این تندرستی است و تو شایسته آن نیستی. از خدا می خواهم که آن را از تو بستاند و به کسی دهد که از تو بدان سزاوارتر باشد.(2)
تئودوکوس: تئودوکوس و تئودون(3) دو پزشک بودند در خدمت حجاج بن یوسف. تئودوکوس شاگردان بزرگی تربیت کرد که پس از او سرآمد همگان شدند و بعضی از آنان چون فرات بن شحناثا عصر عباسی را درک کرد و به زمان منصور رسید.(4) تئودون را کنّاش بزرگی است که برای فرزند خود ترتیب داده.(5) گویند روزی بر حجاج داخل شد. حجاج از او پرسید: داروی کسی که به گِلخوارگی عادت کرده باشد چیست؟ گفت: اراده ای چون تو ای امیر. حجاج، گِل را بینداخت و دیگر گلخوارگی نکرد.(6)
______________________________
1. ترجمه با توجّه به متن عربی اندکی تغییر یافته است.
2. ابن قفطی: ص 444؛ ابن ابی اصیبعه: ص 233؛ ابن جلجل این حکایت را یاد نکرده است.
3. ابن عبری (1890 م.): ص 113؛ همان (1377 ه.ش): ص 153. در متن عربی مختصرالدّول، این دو پزشک با ضبط تیاذوق و ثاودون آمده که به نظر می رسد مترجم فارسی، ضبط را از دیگر منابع موجود برای این دو برگزیده است.
4. ابن قفطی: ص 147. امّا ضبط ابن قفطی به شکل تیاذق آمده و از این دو تن هم یاد نکرده است. و اساسا در تاریخ پزشکی، تیاذوق را پزشک حجاج بن یوسف معرّفی می کنند و ابن جلجل، مدخل تیاذوق را یاد نکرده و ابن ابی اصیبعه هم ضبط تیاذق را دارد.
5. ابن ابی اصیبعه: ص 181. و از کتاب دیگر او ابدال الادویه هم یاد شده است.
6. همان، ص 180.
جیورجیس بن بختیشوع(1): منصور را در آغاز کار که بغداد را بنا کرد، در معده ضعفی پدید آمد. غذایش هضم نمی شد و میلش کاهش یافته بود. پزشکان هر چه دارو می دادند بیماری، شدّت بیشتری می یافت. او را از جیورجیس بن بختیشوع جندی شاپوری خبر دادند که او برترین پزشکان زمان است. منصور فرمان به احضار او داد. عامل او در جندی شاپور او را با اکرام تمام نزد منصور فرستاد. پزشک، عازم بغداد شد و بیمارستان را به پسر خود بختیشوع سپرد و همراه شاگرد خود عیسی پسر شهلاثا(2) راهی دربار خلیفه شد. چون به بغداد وارد شد خلیفه فرمان احضار داد. چون به حضرت آمد به زبان فارسی و عربی او را ثنا گفت. منصور را از حُسن بیان و ظاهر آراسته او خوش آمد و گفت که بنشیند. از او چیزهایی پرسید. و پزشک همه را با آرامش پاسخ داد. خلیفه فرمان داد خلعتی جلیل بر او پوشند و ربیعِ حاجب را گفت که او را در بهترین جایی از خانه خود منزل دهد و چنان اکرامش کند که یکی از خواص اهل بیت خلافت را.
جیورجیس هم چنان به معالجه مشغول بود، تا خلیفه از آن بیماری نجات یافت و سخت شادمان شد. روزی او را گفت در اینجا که هستی چه کسی تو را خدمت می کند. گفت: شاگردانم.
خلیفه گفت: شنیده ام که زن نداری. جیورجیس گفت: زنی سالخورده و ناتوان دارم که از جای خود برنتواند خاست. آنگاه از نزد خلیفه بیرون رفت و به کلیسا شد. منصور خادم خود سالم را گفت سه تن از کنیزان زیبای رومی با سه هزار دینار نزد پزشک برد. او نیز چنین کرد. چون جیورجیس به خانه آمد شاگردش عیسی بن شهلاثا او را از ماجرا آگاه کرد و کنیزان را نزد او آورد. جیورجیس را ناخوش آمد و گفت: ای شاگرد شیطان چرا اینان را به خانه من آوردی؟ آیا می خواستی مرا پلید گردانی؟ برگرد و اینان را به صاحبانشان ده. عیسی به سرای خلافت آمد و آن کنیزان را به خادم باز پس داد. چون خبر به منصور رسید او را احضار کرد و پرسید که کنیزان را چرا پس فرستاده است. جیورجیس گفت: ما مسیحیان را جایز نیست بیش از یک زن داشته باشیم و تا زمانی که او زنده است، زن دیگر نتوانیم گرفت. این سخن خلیفه را خوش آمد که حکایت از عفت او داشت و منزلتش را فراتر برد.(3)
در سال 152 ه.ق جیورجیس بیمار شد، بیماریی صعب. خلیفه فرمان داد تا او را به دارالعامه
______________________________
1. ابن عبری (1890 م.): ص 124؛ همان (1377 ه.ش)، صص 170171. بیشتر منابع پزشکی کهن او را با ضبط جرجیس یاد کرده اند. و ابن عبری و مترجم فارسی، چنین ضبطی داشته اند که به خاستگاه واژه نزدیک تر است.
2. ضبط نام این پزشک، در بیشتر منابع شهلافا آمده است.
3. ابن قفطی: ص 219؛ ابن ابی اصیبعه: ص 185.
آوردند و خود پیاده به عیادتش رفت و از حالش پرسید. جیورجیس گفت: اگر امیرالمؤمنین اجازت دهد به شهر خود بازگردم تا زن و فرزندم را ببینم و اگر مُردم، مرا در گورستان پدرانم به خاک بسپارند. منصور گفت: ای حکیم از خدای بترس و مسلمان شو، من بهشت را برای تو ضمانت می کنم. جیورجیس گفت: من به آنجا راضی هستم که پدرانم در آنجایند، خواه بهشت باشد و خواه دوزخ. منصور از گفتار او در خنده شد. سپس گفت: از آن وقت که تو را دیده ام، از همه بیماری هایی که مرا آزار می داد، رها شده ام. جیورجیس گفت: من شاگرد خود عیسی را نزد امیرالمؤمنین می گذارم. او در این صناعت چیره دست است. خلیفه فرمان داده ده هزار دینار به او دهند و اجازه بازگشتنش داد و خادمی با او فرستاد و گفت اگر در راه مُرد، او را به خانه اش برساند تا در آنجا به خاک سپرده شود، آنچنان که او خود می خواسته است. جیورجیس زنده به دیار خود رسید.(1)
عیسی پسر شهلاثا(2): پس از جیورجیس، منصور به احضار عیسی بن شهلاثا فرمان داد. چون بیامد و از او سؤال هایی کرد، او را نیز حاذق یافت و طبیب خاص خود گردانید. چون عیسی به دستگاه خلافت نزدیک شد دست به آزار مطران ها و اسقف های مسیحی زد و از آنان رشوه می طلبید. منصور در یکی از مسافرت هایش به نزدیک نصیبین رسید. عیسی به قوفریان(3)، مطران نصیبین، نامه نوشت و او را تهدید کرد که اگر هر چه می طلبد ندهد، چنین و چنان خواهد کرد. از جمله بعضی از چیزهای گرانبها و پر ارج کلیسا را از او خواسته بود. و در نامه خود به مطران نوشته بود که: تو می دانی که جان خلیفه در دست من است، اگر بخواهم بیمارش می کنم و اگر بخواهم بهبودش می بخشم. چون مطران نامه عیسی بخواند، به حیلتی خود را به ربیع رسانید و او را از حقیقت امر آگاه ساخت و نامه را برای او بخواند. ربیع او را نزد خلیفه برد و او نیز سراسر ماجرا بگفت. منصور فرمان داد همه اموال عیسی را از او بستانند و او را تأدیب کنند و از شهر برانند. چنان کردند و او را به وجهی ناپسند از شهر راندند. این است ثمره آزمندی.(4)
______________________________
1. ابن قفطی: ص 220؛ ابن ابی اصیبعه: همان جا.
2. ابن عبری (1890 م.): صص 124125؛ همان (1377 ه.ش)، صص 171172.
3. در متن فارسی و عربی با این ضبط آمده است. احتمالاً ریشه واژه با ضبط گئورگیان بوده که در عربی به قوفریان تبدیل شده و از آنجا به متن فارسی آمده است.
4. ابن قفطی: ص 342؛ ابن ابی اصیبعه: صص 185-186.
ابو قریش(1): هم در این زمان ابوقریش پزشک مهدی در طب سرآمد شد. او به عیسی صیدلانی معروف است.(2) ما نام او را در شمار پزشکان نیاوردیم که بگوییم در این صناعت حذق و مهارتی داشته، بلکه از جهت اتّفاق جالبی که در زندگی او افتاد و می توان از آن عبرت گرفت، از او یاد می کنیم.
ابوقریش داروفروش تنک مایه ای بود.(3) خیزران زن مهدی دچار بیماری شد. خیزران(4) در مدینه زاده شده بود.(5) کنیز خود را خواند و قاروره ادرار به او داد و خواست نزد طبیبی غریب برد که او را نشناسد. دکّان ابوقریش در نزدیکی قصر مهدی بود. چون کنیز او را دید، قاروره بدو نمود. ابو قریش پرسید: این ادرار کیست؟ گفت: از آن زنی ناتوان. گفت: نه، این از آنِ ملکه جلیله ای است و اکنون به پادشاهی آبستن است. این سخنان را ابوقریش از باب جلب مشتری گفته بود.(6) چون کنیز این سخنان با خیزران بگفت، خیزران شادمان شد و کنیز را گفت: بر دکّان او نشانه ای بگذار تا اگر راست گفته بود، او را پزشک خاص خویش گردانم. پس از مدّتی آثار حمل نمودار شد. مهدی نیز سخت خوشحال گردید.
خیزران برای ابوقریش دو خلعت فاخر و سیصد دینار فرستاد. و گفت: کار و بارت را با این دینارها سر و صورتی بده. اگر آنچه گفته ای درست بوده باشد، تو را طبیب خاص خود خواهم کرد.
ابوقریش در شگفت شد و گفت این بخشایشی است از سوی خداوند عزّ و جلّ، زیرا من آنچه به آن کنیز گفتم، خیالی بی پایه بیش نبود.
چون خیزران، موسی را زایید، مهدی شادمان شد و خیزران ماجرا باز گفت. مهدی، ابوقریش را حاضر کرد و چند سخن از علم طب از او پرسید. دید سخت بی مایه است و تنها اندکی داروگری می داند. ولی با این همه او را طبیب خود گردانید و اکرام تمام کرد و ابوقریش نیز نیک بهره مند شد.(7)
______________________________
1. ابن عبری (1890 م.): صص 127128؛ همان (1377 ه.ش)، صص 175176.
2. ابن قفطی: ص 576.
3. همان، ص 576.
4. ابن قفطی، حظیه آورده است و نه خیزران.
5. بیماری و زادگاه او در منابع، یاد نشده است.
6. این جمله در کتاب ابن قفطی چنین آن است.
7. ابن قفطی: صص 576-577؛ ابن ابی اصیبعة: صص 215-216؛ این حکایت با اندکی تغییر آمده و در ادامه از حضور و نفوذ و پزشکی ورزی های او یاد شده است.
بختیشوع پسر جیورجیس و جبریل پسر بختیشوع(1): گویند رشید در آغاز خلافتش در سال 171 ه.ق به بیماری صداع سردرد دچار شد. یحیی پسر خالد بن برمک گفت: این پزشکان چیزی نمی فهمند، باید که طبیبی ماهر فراخوانی.(2) و گفت: چنین طبیبی، بختیشوع پسر جیورجیس است. رشید، پیکی را به طلب او به جندی شاپور فرستاد.
پس از چند روز بیامد و بر رشید داخل شد. رشید او را گرامی داشت و خلعتی گرانبها بر او پوشانید و مالی گزافش داد و او را رئیس پزشکان کرد.(3)
در سال 175 ه.ق جعفر بن یحیی بن خالد بن برمک بیمار شد. رشید، بختیشوع را دستور داد که به معالجه اش پردازد. چون جعفر بهبود یافت، بختیشوع را گفت می خواهم برای خود طبیبی خاص داشته باشم که گرامی اش دارم و در حق او نیکی کنم. بختیشوع گفت: در میان این پزشکان هیچ کس را حاذق تر از پسرم جبریل نمی شناسم. جعفر گفت: او را نزد من بیاور. چون جبریل آمد، جعفر از بیماریی که آن را نهان می داشت، به او شکایت کرد. جبریل او را در مدّت سه روز معالجه کرد و شفا یافت. از آن پس جعفر او را چون جان خویش دوست می داشت.(4)
در یکی از روزها کنیز سوگلی رشید، تمدّد اعصاب می کرد، دستش را بلند کرد. دست او هم چنان بازماند و نتوانست آن را به حالت نخست بازگرداند.
پزشکان با مالش دادن و روغن مالیدن هر چه کردند هیچ سودمند نیفتاد. جعفر از جبریل و مهارت او گفت: رشید او را فراخواند و حال آن زن با او بگفت. جبریل گفت: اگر امیرالمؤمنین بر من خشم نگیرد، راه چاره ای دارم. رشید پرسید آن چیست؟ گفت: آن زن را در این جمع بخوان تا من آن کار که می خواهم بکنم. و تو مرا مهلت ده و در هر حال بر من خشم مگیر، رشید فرمان داد تا آن زن بیامد. تا جبریل را چشم بر او افتاد به سوی او دوید، سرش را خم کرد و دامنش را بکشید. زن از شدّت حیا بر خود بلرزید و این لرزش، اعضایش را آزاد کرد و دست خود را پایین آورد و محکم دامن خود بگرفت. جبریل گفت: یا امیرالمؤمنین بهبود یافت. رشید به کنیز خود گفت: دست به جانب راست و چپ ببر. او چنان کرد. رشید و همه حاضران در شگفت شدند و
______________________________
1. ابن عبری (1890 م.): صص 130131؛ همان (1377 ه.ش)، صص 179180.
2. ابن قفطی: ص 576؛ ابن ابی اصیبعه: ص 187، در ادامه از او یاد شده و هارون الرّشید می گوید ابوقریش معرفتی به طب ندارد.
3. ابن قفطی: صص 141-142؛ ابن ابی اصیبعه: صص 186-187. ابن جلجل تنها اشاره به طبیب و مسیحی بودن و در روزگار سفاح بودنش یاد کرده است (ص 63).
4. این روایت را ابن جلجل و ابن قفطی و ابن ابی اصیبعه ذیل نام بختیشوع بن جبریل یاد نکرده اند.
در حال پانصد هزار درهم به جبریل داد و او را محبوب خویش گردانید.
او را پرسیدند سبب این چه بود؟ گفت: این زن را به هنگام جماع، در اثر حرکت و گرم شدن تن، خلط رقیقی به سوی اعضا آمده بود، ولی چون حرکت به پایان رسید باقیمانده های آن در درون اعضاء منجمد شده بود و آن را هیج چیز حل نمی کرد، مگر حرکتی همانند آن حرکت، تا بار دیگر حرارت به همه جا منبسط شود و آن باقیمانده منجمد شده را حل کند و بیمار شفا یابد.(1)
یوحنا پسر ماسویه(2): یکی از پزشکان هارون الرّشید، یوحنا پسر ماسویه بود. یوحنا مسیحی و سریانی بود. رشید او را به ترجمه کتب طب باستانی برگماشت.(3) پس از رشید تا ایّام متوکّل نیز زنده بود. در بغداد عظمت و جلالی داشت و کتاب های خوبی از او بر جای مانده است.
مجالسی جهت بحث و مناظره تشکیل می داد و در آن از هر علمی با عباراتی نیکو سخن می گفت. هم چنین درس می داد و شمار کثیری از شاگردان در مجلس درس وی گرد می آمدند.(4)یوحنا، مردی شوخ طبع بود و مردم بیشتر به خاطر شوخ طبعی او بود که به مجلسش می رفتند. امّا تنگ حوصله و زود خشم نیز بود و در این مورد از جبریل بن بختیشوع سبقت گرفته بود. به هنگام خشم، گاه سخنان خنده آوری می گفت.(5) از نوادری که از او آورده اند، یکی این است که: مردی نزد وی آمد و بیماری خویش شرح داد. یوحنا گفت: باید رگ بزنی که علاج آن رگ زدن است. آن مرد گفت: به رگ زدن عادت ندارم. یوحنا گفت: گمان نمی کنم از شکم مادرت عادت به بیمار شدن داشته ای.(6)
گویند کشیشی نزد او آمد و گفت معده ام آزارم می دهد. گفت: جوارشن خوزی بخور. گفت
______________________________
1. این حکایت نیز در منابع سه گانه یاد نشده است.
2. ابن عبری (1890 م.): صص 131132؛ همان (1377 ه.ش)، صص 180181.
3. ابن جلجل: ص 65؛ ابن قفطی: ص 513؛ ابن ابی اصیبعه: ص 246. امّا ابن جلجل تنها به کتاب های پزشکی اشاره کرده و ابن قفطی به کتاب های کهن اشاره کرده و ابن ابی اصیبعه که از ابن جلجل به عنوان منبع یاد کرده، امّا تنها به «الکتب القدیمة» بسنده کرده است.
4. ابن قفطی: ص 513؛ ابن ابی اصیبعه: صص 246247.
5. ابن قفطی: ص 519؛ ابن ابی اصیبعه: ص 247.
6. ابن قفطی: صص 520-521؛ ابن ابی اصیبعه: ص 247.
خورده ام. گفت: کمونی بخور. گفت: چند رطل خورده ام. گفت: پس فندادیقون(1) بخور. گفت: یک کوزه آشامیده ام. گفت: امروسیا(2) بخور. گفت: خورده ام. یوحنا خشمگین شد، گفت: پس اگر می خواهی شکمت خوب بشود برو مسلمان شو که مسلمانی علاج معده است.
بختیشوع پسر جبریل با یوحنا [پسر ماسویه [بسیار مزاح می کرد. روزی در مجلس ابراهیم بن المهدی در لشکرگاه معتصم در مداین، در سال 220 ه.ق، او را گفت: تو ای ابوزکریا [کنیه یوحنا پسر ماسویه [برادر من و پسر پدر منی. یوحنا به ابراهیم گفت: این اقرار را بنویسید، به خدا سوگند در میراث پدر با او شریک خواهم بود. بختیشوع گفت: ولی حرامزادگان ارث نمی برند. و یوحنا دیگر نتوانست چیزی بگوید.(3)
صالح بن بهله هندی(4): یکی دیگر از پزشکان عصر رشید صالح بن بهله هندی بود. از عجایب اتّفاقاتی که برای او افتاد، آن بود که روزی سفره آوردند. رشید، جبریل بن بختیشوع را طلب داشت که بیاید و بر طبق عادت بر غذا خوردن او نظارت کند. او را نیافتند. رشید طبیب را لعنت می کرد. در این حال جبریل بن بختیشوع وارد شد. رشید که هم چنان بد و بی راه می گفت: پرسید: کجا بوده ای؟ جبریل گفت: اگر امیرالمؤمنین دشنام دادن به مرا واگذارد و بر پسر عم خود ابراهیم بن صالح گریه کند، بسی بهتر خواهد بود. رشید پرسید ابراهیم را چه می شود؟ جبریل گفت: وقتی که از کنار بسترش آمدم، رمقی بیش در او باقی نمانده بود و تا هنگام نماز شام خواهد مرد. رشید از این سخن غمگین شد و بگریست. و گفت تا سفره را بردارند. جعفر بن یحیای برمکی گفت که صالح طبیب هندی را به بالین او برند تا معاینه کند و نبضش را بگیرد.
صالح طبیب هندی بر بالین بیمار آمد و معاینه کرد. سپس به نزد جعفر شد و گفت اگر این بیمار از این بیماری بمیرد، زنان من مطلقه باشند. چون وقت نماز شام رسید، از صاحب برید به رشید نامه آمد که ابراهیم درگذشته است. رشید طبیب هندی و طب هندی را لعنت کرد. صالح به خدمت آمد و گفت: خدا را، یا امیرالمؤمنین نگذاری پسر عمّت را زنده به گور کنند. او نمرده
______________________________
1. در متن عربی، بنداذیقون آمده و مترجم فارسی فندایقون ضبط کرده که ضبط نادرستی است. به قرینه ضبط قرابادین های پزشکی کهن، اصلاح شد.
2. در متن عربی و ترجمه فارسی مروسیا آمده که ضبط درست آن امروسیاست.
3. ابن قفطی: ص 52؛ ابن ابی اصیبعه: ص 248 و ابن ابی صیبعه: صص 475-477 که البتّه هر دو آن را به تفصیل بیشتری یاد کرده اند.
4. ابن عبری (1890 م.): ص 132؛ همان (1377 ه.ش)، صص 181182.
است. برخیز تا تو را چیزی شگفت انگیز بنمایم.
رشید با او و جماعتی از خواص برفتند و بر بالین مرده بایستادند. طبیب هندی، سوزنی را که با خود داشت. در زیر ناخن انگشت ابهام دست چپ او فرو کرد. ابراهیم دستش را کشید و روی تن گذاشت. طبیب هندی گفت: یا امیرالمؤمنین آیا مرده درد را احساس می کند؟ سپس اندکی کُنْدُش در بینی اش دمید و مقدار یک ششم ساعت درنگ کرد. بدن ابراهیم به حرکت افتاد، عطسه ای کرد و نشست. و با رشید سخن گفت و بر دست او بوسه داد. رشید از ماجرا پرسید. ابراهیم گفت در خواب بوده، خوابی که در همه عمر بدان خوشی نکرده است. ناگاه سگی بدو حمله کرده و او با دست خود آن را دفع کرده است، ولی آن سگ دست راست او را گزیده است. او در انگشت خود دردی احساس می کرد. جای سوزن را به او نشان دادند. ابراهیم از آن پس مدتی بزیست. او را امارت مصر دادند و در آنجا بمرد. قبر او در مصر است.(1)
یحیی پسر ماسویه طبیب(2): هم در این سال سال 218 ه.ق(3) مأمون بیمار شد، آن بیماری که سبب شد در سیزدهم ماه جمادی الآخر دیده از جهان فرو بندد. سبب مرگش آن بود که بر ساحل بدندون(4) نشسته بود. برادرش ابو اسحاق معتصم نیز در جانب راستش نشسته بود و پای های خود در آب نهاده بودند. در همان حال که از گوارایی و صافی و سردی آن غرق لذّت شده بود، هدایایی را که از عراق آمده بود، به نزدش آوردند. در آن میان رطب هایی بود که گویی همان ساعت چیده بودند. مأمون از آنها بخورد و شربتی از آن آب بنوشید.(5) ناگاه تب کرد و به همان تب بمرد. چون بیمار شد، برادر خود قاسم مؤتمن را خلع کرد و برای برادر دیگر خود ابو اسحاق معتصم بیعت گرفت و فرمان داد نامه های دربار خلافت به سایر شهرها را چنین آغاز کنند: از عبداللّه مأمون و برادرش ابو اسحاق معتصم پسر هارون الرّشید که خلیفه پس از اوست.(6)
به هنگام مرگ مأمون، یحیی بن ماسویه(7) طبیب و یک نفر که او را تلقین شهادتین می کرد، در
______________________________
1. ابن قفطی: صص 299303؛ ابن ابی اصیبعه: صص 475477.
2. ابن عبری (1890 م.): ص 135؛ همان (1377 ه.ش)، صص 186187.
3. اشاره به این سال، نشانه برداشت پذیری ابن عبری از الکامل فی التّاریخ ابن اثیر دارد.
4. ابن اثیر: ج 6، ص 428؛ این واژه با ضبط بذندون آمده است.
5. همان، ج 6، ص 428؛ که به تفصیل بیشتری آمده است.
6. همان، ج 6، صص 430-431.
7. ضبط یاد شده یحیی بن ماسویه است که نادرست است. در الکامل فی التاریخ، ضبط ابن ماسیه آمده که احتمالاً یوحنا بن ماسویه ضبط درست آن است.
کنار او بودند. چون خواست شهادتین بگوید، زبانش یارای آن نداشت. پس از لحظه ای گفت: ای آنکه نمی میری، به آنکه می میرد رحمت آور. و در همان ساعت دیده از جهان فرو بست.(1)
یوحنا پسر ماسویه(2): احمد بن هارون شرابی در مصر حکایت کرد که متوکّل برای او نقل کرد که در ایّام خلافت واثق، یوحنا بن ماسویه با واثق در دجله بر سکّویی نشسته بودند. واثق نیی در دست داشت که بر آن قلاب ماهیگیری زده بود. قلاب در آب افکند ولی هیچ ماهیی صید نکرد. روی به یوحنا بن ماسویه که در جانب راستش نشسته بود، کرد و گفت: ای شوربخت بد شگون از جانب راست من برخیز. یوحنا گفت: یا امیرالمؤمنین سخن محال مگوی، پدر یوحنا، ماسویه خوزی است و مادرش رساله صقلابی است که به هشتصد درهم خریده شده است، چنان سعادت به یوحنا روی آورده که ندیم خلفاء شده است و همدم و هم صحبت آنان، و تا آنجا دنیا به کام او شده که تصوّرش را هم نمی کرد. از بزرگترین محالات است که چنین کسی شوربخت باشد. ولی اگر امیرالمؤمنین بخواهد، می گویم که شوربخت کیست. واثق پرسید: کیست؟ گفت آنکه چهار پدرش خلیفه بوده اند و خداوند، خلافت را به سوی او راند. ولی او خلافت و قصور خلافت را رها کرده و در دکّه ای بیست ذراع در بیست ذراع در وسط دجله نشسته است و هر آن بیم آن می رود که بادی سخت بوزد و در آب غرقش کند. او خود را به صورت بینواترین و بدترین مردم دنیا یعنی صیادان ماهی درآورده است. متوکّل گفت: سخن در او مؤثّر افتاد، ولی به احترام من خویشتن داری کرد.
قاضی صاعد اندلسی(3): قاضی صاعد بن احمد الاندلسی گوید: عرب در صدر اسلام به علوم توجّهی نداشت مگر به لغت خود و به احکام شریعت خود. البتّه اندکی هم از صناعت طب آگاهی داشتند و این علم را به سبب آنکه مورد نیاز مردم بود، به دیده تحقیر نمی نگریستند. عرب را در عصر اموی نیز چنین حالتی بود.(4)
______________________________
1. همان، ج 6، صص 431-432.
2. ابن عبری (1890 م.): ص 142؛ همان (1377 ه.ش)، ص 196.
3. همان (1890 م.)، صص 135136؛ همان (1377 ه.ش)، ص 187.
4. قاضی صاعد اندلسی: ص 212.
یوحنا پسر بطریق(1): دیگر از حکمای این عصر مأمون، یوحنا بن بطریق است. او مترجم بود و از موالی مأمون. کتب فلسفی را در نهایت امانت و روانی ترجمه می کرد، ولی در عربی زبانش الکن بود. آگاهی او درباره فلسفه بیشتر از طب بود.(2)
سهل پسر شاپور(3): از پزشکان این زمان یکی سهل بن شاپور بود، معروف به کوسج. او از مردم اهواز بود، در سخن گفتن لهجه خوزی داشت. در ایّام مأمون در طب سرآمد همگان شد. چون با یوحنا بن ماسویه و جرجیس(4) بن بختیشوع و عیسی بن حکم و زکریای طیفوری در یک جای گرد می آمد، در بیان از آنان واپس می ماند، ولی در معالجه هیچ از آنها کم نداشت.(5)
از شوخ طبعی های او آنکه خود را به بیماری زد و شهودی حاضر کرد تا در حضور آنان وصیت کند. چون فرزندان خود برشمرد نخست از جرجیس بن بختیشوع و سپس از یوحنا بن ماسویه نام برد و گفت: با مادران این دو زنا کرده و آنان را به این فرزندان آبستن کرده است. جرجیس سخت خشمگین و از خود بی خود شده بود که غالبا چنین می شد و سهل فریاد زد: صری و هک المسیه اخرؤا ی اذنه آیة خرسی. می خواسته بگوید: صرع و حق المسیح اقراؤ فی اذنه آیة الکرسی؛ یعنی به مسیح قسم جنی شده، به گوشش آیة الکرسی بخوانید.(6)
دیگر از شوخ طبعی های سهل بن شاپور آن بود که در روز شعانین(7) از خانه بیرون آمد تا به آن جای ها رود که مسیحیان در این روز می رفتند. یوحنا بن ماسویه را در هیئتی زیباتر از هیئت خود دید. بر او حسد برد. نزد شحنه رفت و گفت: پسر من از من فرمان نمی برد، اگر او را ده تازیانه زنی بیست دینار به تو می دهم. سپس دینارها را نزد کسی که شحنه بدو اعتماد داشت، گذاشت و به گوشه ای رفت و درنگ کرد تا یوحنا به جایی که او بود برسید. سهل بیرون آمد و به شحنه گفت:
______________________________
1. ابن عبری (1890 م.): ص 138؛ همان (1377 ه.ش)، ص 190.
2. ابن جلجل: ص 57؛ در ابن قفطی و ابن ابی اصیبعه ضبط یوحنا بن بطریق نیامده و تنها یادکرد یحیی بن بطریق آمده است.
3. ابن عبری (1890 م.): همان جا؛ همان (1377 ه.ش)، صص 190191.
4. اصل: جیورجیس.
5. ابن قفطی: صص 272273؛ ابن ابی اصیبعه: صص 228229.
6. ابن قفطی: صص 273274؛ همان، ص 229. در هر دو منبع سال رخداد 209 ه.ق آمده و نام جرجیس بن بختیشوع ابن قفطی به شکل جورجیس و مادرش مریم نسبت بختیشوع بن جورجیس، و ابن ابی اصیبعه جورجیس بن میخائیل و مادرش مریم بختیشوع، خواهر جبریل یاد کرده است.
7. شعانین، عیدی است یک هفته پس از فصح؛ آخرین یکشنبه صوم الاربعین یا صوم الکبیر (ابن عبری: ص 482).
این است پسر نافرمان من و زبان به ناسزا گشود. یوحنا انکار می کرد که فرزند او نیست و او بیهوده می گوید. سهل گفت: سرور من، بنگرید که به پدر اهانت می کند. شحنه خشمگین شد و یوحنا را از اسب فرو کشید و بیست تازیانه دردناک بر او زد.(1)
جبریل کحال(2): دیگر از پزشکان این دوره جبریل کحال است. او در هر ماه هزار درهم وظیفه داشت و نخستین کسی بود که هر بامداد نزد مأمون می رفت.(3) ولی پس از چندی از منزلت بیفتاد. سبب پرسیدند، گفت: روزی از نزد او بیرون می آمدم، یکی از غلامان از حال او پرسید، گفتم: به خواب رفته است. این خبر به گوش مأمون رسید. مرا احضار کرد و گفت: جبریل تو را به عنوان کحال به اینجا آورده ام یا مسئول اخبار؟ از خانه من برو. من سوابق حرمت خویش فرایادش آوردم. مأمون گفت: او را حق حرمت است بدین حق هر ماه صد و پنجاه درهم به او دهید و اجازه ندهید به خانه در آید.(4)
سلمویه طبیب(5): حنین(6) گوید: سلمویه مردی دانا به صناعت پزشکی بود و در زمان خود از فاضلان این علم. چون بیمار شد، معتصم به عیادت او رفت و برایش بگریست و گفت: یکی را پس از خود معیّن کن تا پزشک من باشد. سلمویه گفت: تو را به این فضول، یوحنا بن ماسویه، سفارش می کنم. ولی چون ترکیبی را تجویز کرد، تو حداقل اجزای آن را به کار دار. وقتی سلمویه مرد، معتصم گفت: من به زودی به او خواهم پیوست، او بود که مرا زنده نگاه داشته بود و تدبیر حال تن من می کرد. معتصم از شدّت اندوه یک روز هیچ نخورد و فرمان داد جنازه اش را به سرای خلافت آوردند و در آنجا به شیوه مسیحیان بر آن نماز خواندند و بخور سوزانیدند و شمع افروختند و او هم چنان نگاه می کرد.(7)
______________________________
1. ابن قفطی: ص 274؛ ابن ابی اصیبعه: ص 299؛ هر دو منبع که داستان را با تفصیل نیز یاد کرده اند، دارای اندکی اختلافات با این روایت است. در ابن قفطی و ابن ابی اصیبعه در برابر بیست تازیانه دردناک، بیست دینار آمده است.
2. ابن عبری (1890 م.): همان جا؛ همان (1377 ه.ش)، ص 191.
3. ابن قفطی: ص 215؛ ابن ابی اصیبعه: صص 241 و 242.
4. ابن قفطی: ص 211؛ ابن ابی اصیبعه: ص 242؛ نام غلام در هر دو نسخه حسین آمده است.
5. ابن عبری (1890 م.): ص 140؛ همان (1377 ه.ش)، ص 194.
6. ابن قفطی: ص 288، حنین بن اسحق و ابن ابی اصیبعه: ص 234، اسحق بن حنین آورده اند.
7. ابن قفطی: صص 288289؛ ابن ابی اصیبعه: ص 234. ابن قفطی سرگذشت سلمویه را مفصل تر و ابن ابی اصیبعه بسیار بیشتر از ابن قفطی و با یادکرد مقدّمه ای، روایت را نقل کرده است.
سلمویه در هر سال دوبار معتصم را رگ می زد و پس از هر رگ زدن دارویی می داد. چون یوحنا بن ماسویه طبیب خاصّ او شد. عکس آن عمل کرد و پیش از رگ زدن او را دارو خورانید. چون آن دارو بخورد، تب کرد و هم چنان لاغر می شد تا پس از بیست ماه. بعد از وفات سلمویه بمرد.(1)
زکریا پسر طیفور(2): زکریا بن طیفور در خدمت افشین بود.(3) او می گفت که من در هنگام جنگ افشین و بابک در لشکرگاه افشین بودم. صحبت از داروگران شد، من گفتم: خداوند امیر را عزت دهد هر گاه از داروگری دارویی خواسته شود، چه آن دارو را داشته باشد یا نداشته باشد، می گوید که دارد. افشین یکی از دفترهای اسروشنی(4) را خواست. بیاوردند. قریب به بیست نام از آن بیرون آورد و کسانی را نزد داروگران فرستاد. و از آنان داروهایی به آن نام ها خواست. بعضی گفتند: چنین داروهایی را نمی شناسیم. بعضی بها می گرفتند و چیزی از دکّان خود به فرستادگان می دادند. افشین فرمان داد تا همه داروگران را حاضر ساختند. آن گروه را که گفته بودند از آن دارو خبر ندارند در لشکرگاه خود نگاه داشت و باقی را از آنجا براند.(5)
بختیشوع پسر جبریل(6): یکی از راویان نقل کرد که: بختیشوع پسر جبریل طبیب روزی نزد متوکّل آمد. متوکّل بر سده ای در میان سرای خاص خود نشسته بود. بختیشوع بنابر عادتش بالای سده در نزدیکی او بود و درّاعه ای از دیبای رومی بر تن داشت که دامنش اندکی شکاف خورده بود. متوکّل هم چنان که با او صحبت می کرد، با آن شکاف بازی می کرد و آن پارگی افزون می شد تا به حد نیفه رسید. سخن بدینجا کشیده شد که متوکّل پرسید: به چه چیز می فهمید که دیوانه را
______________________________
1. ابن قفطی، ص 289 و ابن ابی اصیبعه ص 234 235.
2. ابن عبری (1890 م.): صص 140141؛ همان (1377 ه.ش)، ص 194.
3. ابن قفطی: ص 260؛ ابن ابی اصیبعه: ص 224. ابن عبری این بخش را بسیار شتاب زده و در ادامه مدخل سلمویه آورده که نشانه اشتغالات فراوان و شتاب برای پایان دادن تألیف کتاب خود و البتّه بر اساس این دو منبع در تاریخ پزشکی است. علاقه مندان را به مآخذ یاد شده ارجاع می دهیم.
4. در متن عربی مختصرالدّول، اسروشنیه آمده است.
5. این حکایت شکل بسیار ناقص و کوتاه شده ای از روایت ابن قفطی: صص 261263؛ ابن ابی اصیبعه: صص 224225 است.
6. ابن عبری (1890 م.): صص 143144؛ همان (1377 ه.ش)، صص 198199.
باید زنجیر کرد. بختیشوع گفت: وقتی شکاف درّاعه طبیب خود را تا حد نیفه برساند آن وقت زنجیرش می کنیم. متوکّل آنچنان در خنده شد که به پشت بیفتاد و فرمان داد خلعتی نیکو و مالی گزاف بدو دهند.(1) این حکایت بر تقرّب بختیشوع به درگاه متوکّل دلالت دارد و اینکه رفتار متوکّل با او تا چه میزان دوستانه بوده است.(2)
روزی متوکّل به بختیشوع گفت: مرا به خانه ات دعوت کن. گفت: این سرفرازی من است. پس متوکّل را مهمان کرد. او چنان تجمّل و ثروتی داشت که متوکّل و حاضران در شگفت شدند. آن همه نعمت و جوانمردی در چشم متوکّل افزون آمد و بر او حسد برد و پس از چند روز به خواری اش افکند و مالی بسیار از او بستد. حسین بن مخلد را فرمان داد تا بر خزاین او مهر نهد و بسیاری از اموال او بفروشد. حسین پس از حمل اموال گران قیمت، آنچه از هیزم و زغال و نبیذ و امثال اینها باقی مانده بود، به شش هزار دینار، و گویند به دوازده هزار دینار بفروخت. این واقعه در سال 224 ه.ق اتّفاق افتاد و بختیشوع در سال 256 ه.ق رخت از جهان بکشید.(3)
حنین پسر اسحاق(4): در ایّام متوکّل حنین بن اسحاق طبیب نیز به شهرت رسید. او مسیحی و از ابن بنی عباد بود. و آنان قومی از مسیحیان عربند از قبایل گوناگون که از مردم بریده بودند و در چند دژ که در بیرون حیره ساخته بودند زندگی می کردند.(5) خود را عباد نامیده بودند و نه عبید، تا تنها به خالق منسوب باشند؛ در حالی که عبید هم به خالق منسوب می شود و هم به مخلوق.(6)
اسحاق پدر حنین در حیره دارو فروش بود. چون حنین بالیده شد، شوق علم در سرش افتاد و به بغداد رفت و در مجلس یوحنا بن ماسویه حاضر شد، به خدمتش پرداخت و نزد او به تحصیل علم مشغول شد.(7)
حنین بن اسحاق از استاد خود فراوان سؤال می کرد و گاه پاسخ این سؤال ها بر یوحنا دشوار می آمد. روزی حنین از مسئله ای پرسید و کوشید تا بهتر به معنای آن آگاه شود. یوحنا خشمگین شد و گفت: مردم حیره را به طب چه کار؟ تو باید بروی در سر راه ها فلوس بفروشی. آنگاه د
ibn ibri
ابن عبري
نمایش تصویر
اطلاعات بیشتر واژه
آواشناسی:
منبع:
واژهنامه آزاد
معادل ابجد:
335
شمارگان هجا:
دیگر زبان ها
انگلیسی
ibn ibri
عربی
ابن عبري